وتاری سیاسی

227551 ab5fa706afbc7f531f7a93434fb5b119

دەقی قسەکانی کاک مستەفا هیجری، سکرتێری گشتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران کە لە سێمینارێک بە ناوی "خۆرهەڵاتی نوێ" لە بنکەی دەفتەری سیاسی پێشکەشی کرد.

508920 64b8e934a8bff28bed2282e6c4dd4c09

لە نێو هەر گەل و نەتەوەیەکدا، ئاوات و خولیا و ویستەکان، دەبنە هاندەر و هۆکار بۆ جووڵە و بزاوتن، و گرووپ و توێژێ جیاواز لە پێناو ئەو ئاواتانەدا وەگەڕ دەکەون. ڕاسانی ڕۆژهەڵات بە ڕوانینێکی ورد و لە سەر بنەمای گرینگیدانی پڕ واتا بە خەباتی شار کە یەکێک لە شێوازەکانی خەباتی شار، خەباتی مەدەنیە، دەیەوێ هێزی پەنگخواردووی خولیا و ئاواتەکانی کورد لە ڕۆژهەڵاتدا بکا بە هێزی وەگەڕکەوتوو.

rasani demukrat 95شۆکی نەریت شکێنی
راسان یەکەم هەنگاوی مێژوویی کوردە لە رۆژهەڵات کە ئێرادەی گۆڕاندن کەوتۆتە پێش شڵەژانی ناوەند. ئەم نەریت شکێنییەتی دێمۆکرات، هەم کۆمەڵگای رۆژهەڵات و هەم داگرکەریشی شۆک کردووە.

525602 101255106702524 153971570 nهۆكارەكانی سەرهەڵدانی ئەو شۆڕشە چی بوون؟ ئەم شۆڕشە چ دەسكەوتێكی بۆ گەلانی ئێران بە دواوە بوو؟

 

ساڵی ١٢٩٩ی هەتاوی (١٩٢١ی زایینی) رەزاخان بە كودەتایەكی نیزامی كە بەهاوكاری ئینگلیزییەكان كردی، دەسەڵاتی قاجارییەی وەلا نا و ساڵی   ١٣٠٤هەتاوی (١٩٢٥)زا یینی خۆی وەك شای ئێران و دامەزرێنەری سلسلەی پەهلەوی ناساند.

لەو ساڵەوە تا شۆڕشی گەلانی ئێران لە سەر یەك بنەماڵەی پەهلەوی (كوڕ و باب) ٥٨ ساڵ بە سەر ئێراندا حكوومەتیان كرد.لە ماوەی ئەو ٥٨ساڵەدا، گەلانی ئێران لە دەست سیاسەتەكانی ئەو بنەماڵەیە وەزاڵەهاتبوون و لە ئاكامی ئەو سیاسەتانەدا بوو، كە ئەوشۆڕشە سەری هەڵدا و كۆتایی بە دەسەڵاتی پاشایەتی لە ئێران هێنا .

رەزاشا دامەزرێنەری سلسلەی پەهلەوی لە ماوەی دەسەڵاتی خۆیدا، زۆرداری گەیاندە ئەوپەری خۆی و شۆوێنیزمی ئێرانی كردە سیاسەتی فەرمی و نەتەوە غەیرە فارسەكانی ئێران خرانە ژێر توند و تیژترین ستەمی نەتەوایەتی و فەرهەنگ و كولتووری ئەو نەتەوانە كەوتە بەر هێرشی سیاسەتی ئەو حكوومەتە شۆوێنیستە و تەنانەت مێژووی نەتەوەكانیش كەوتە بەر دەستكاری كردن و ...هتد. ئەم سیاسەتەی رەزاشا بۆ ئەوە بوو وا نیشان بدا كە لە ئێراندا تەنیا نەتەوەیەك هەیە و ئەویش فارسە . لە ماوەی دەسەڵاتی ناوبراودا نارەزایەتی گەلانی ئێران گەیشتە ئەوپەری خۆی و خەبات و تێكۆشان دژی ئەو دەسەڵاتە لە سەرتا سەری ئێران سەری هەڵدا كە بە توندترین شێوە بە هۆی هێزە ئەمنیەتییەكانی ئەو رێژیمەوە سەركوت كرا.

لە كاتی شەڕی دووهەمی جیهانیدا، رەزاشا لە بەر بەرژەوەندی ئاڵمانییەكان خۆی بە بێلایەن ناساند. بەڵام وڵاتانی مێحوەری شەڕ (ئەمریكا، بریتانیا و یەكیەتی سۆڤیەت) بۆ گەیاندنی یارمەتی بە بەرەكانی شەڕی دژی ئاڵمان لە سۆڤیەت، ئێرانیان داگیر كردو رەزاشایان لە سەر تەختی پاشایەتی لابرد و حەمەرەزا (كوری رەزاشا)یان لە جێی ئەو دانا. ناوبراو لە سەرەتای پاشایەتییەكەی دا دەگەڵ لاوازی و بێ دەسەڵاتی بەرەوروو بوو، هەر بۆیە دەرفەتێك هاتە پێش تا گەلانی ئێران چالاكتر لە پێشوو بێنە نێو سیاسەت و بە دامەزراندنی حیزب و رێكخراوی سیاسی لە چارەنووسی وڵاتەكەیان دا بەشدار بن. بە كۆتایی هاتنی شەڕی دووهەمی جیهانی و پاشەكشەی وڵاتانی زلهێز لە ئێران، وردە وردە دەسەڵاتی حكوومەتی ناوەندی بەهێزتر دەبێ و رۆژ بە رۆژ چوارچێوەی چالاكیی حیزب و رێكخراوە سیاسیەكان بەرتەسكتر دەبێ و چەندین جار لە لایەن هێزە ئەمنیەتییەكانی رێژیم هێرش كرایە سەر ئازادیخوازان و بە هەزاران كەسیان لێگیرا و دواتر زیندانی و ئیعدام كران، یا لە ناوچەی خۆیان دوور خرانەوە. تەنانەت ساڵی ١٣٣٢ هەتاوی بە كودەتایەكی نیزامی بە تەواوی وڵاتی بەرەو داخرانی سیاسی برد و تەواوی ئەو وردە ئازادییانەی كە هەبوون، كۆتاییان پێهات. حەمەرەزاشا هەر وەك باوكی، سیاسەتی شۆوێنیزمی فارسی درێژە پێدا و لەو پێوەندییەدا چەندین جار نارەزایەتی گەلانی ئێرانی بە تووندترین شێوە سەركوت كرد، كە دەتوانین ئاماژە بە لەناو بردنی دەوڵەتی موسەددیق، هێرشی ساواك بۆ سەر ئازادیخوازان بە تایبەتی ئەندامانی حیزبی دێمۆكراتی كوردستانی ئێران لە ساڵەكانی ١٣٣٨و ١٣٤٢ی هەتاوی و دەستگیر كردنی سەدان تێكۆشەری دیمۆكرات و سەركوتی بێرەحمانەی جووڵانەوەی ٤٦و ٤٧ لە كوردستانی ئێران بكەین.

لە ئاكامدا گەلانی ئێران لە ساڵی ١٣٥٦ ڕژانە سەر شەقامەكان و بۆ دەستەبەر كردنی ئازادی و مافە ئینسانییەكانیان دژی ئەم رێژیمە شۆڕشێكی سەرتاسەرییان دەست پێكرد و لە ٢٢ی رێبەندانی ١٣٥٧ی هەتاوی، حكوومەتی پاشایەتییان رووخاند. بەڵام بە داخەوە بە هۆی نەبوونی بەدیلێكی دیاری كراو لە لایەن ئۆپۆزسیۆنی دێمۆكرات و پێشكەوتنخواز، دەسەڵات كەوتە دەست ئاخوندە پاوانخوازەكان، بە تایبەتی ئایەتوڵڵا خومەینی و دواتر حكوومەتی دیكتاتۆری ویلایەتی فەقیهییان لە ژێر ناوی كۆماری ئیسلامی دامەزراند. لە سەر گەورەیی و بەشكۆ بوونی ئەو شۆڕشە هیچ شك و گومانێك نیە، بەڵام ئایا كۆماری ئیسلامی داواكارییەكانی گەلانی ئێرانی دابین كرد؟

بە ئاور دانەوەیەكی كورت بە سەر مێژووی ٣٧ ساڵەی كۆماری ئیسلامیدا بۆمان دەردەكەوێ كە نەتەنیا ئەو داواكارییانە دابین نەكران بەڵكوو ئەو نیزامە بە حكوومەتە دواكەوتووەكەی خۆی، ئێرانی بەرەو سەدەكانی نێوەراست گێرایەوە و لەو ماوەیەدا وڵاتی تووشی دەیان موسیبەت كردوە. هەشت ساڵ شەڕ دەگەڵعێراق ، ئابووری وڵاتی بە تەواوی لاواز كرد.  لە ئاكامی ئەو شەڕەدا بە سەدان هەزار كەس كوژران و بێسەروشوێن و كەم ئەندام بوون. سیاسەتی ناردنە دەرەوەی شۆڕشی ئیسلامی و پەرەپێدانی تیرۆریزمی نێودەوڵەتی بەشێكی بەرچاو لە داهاتی وڵاتی بۆ سەرف كراوە. سەپاندنی شەڕی سەرانسەری بە سەر كوردستاندا، پێشێل كردنی هەموو جۆرە ئازادییەك وەك: ئازادی بەیان، نووسین، پێك هێنانی حیزب و رێكخراوی سیاسی، پەرە پێدان بە بازرگانی و بڵاوكردنەوەی مەواددی موخەددیر، تەواوی ئەو سیاسەت و كردەوانە لە نێو خۆی وڵاتدا بوونەتە هۆی بێكاری و فەساد و گرانی و لە دەرەوەی وڵاتیش بوونەتە هۆی تەریك كەوتنەوە و بێ ئیعتباری رژیم و گەمارۆی جۆراوجۆری كۆمەڵگای نێودەوڵەتی. كە وابوو بەو ئاكامە دەگەین كە شۆڕشی گەلانی ئێران شۆڕشێكی بە شكۆ و پێویست بووە، بەڵام ئەو شۆڕشە هەر وەك لە ماوەی ئەو ٣٧ساڵەدا دیومانە لە رێبازی سەرەكی خۆی لادراوە و هەموو ماف و ئازادییەكانی گەلانی ئێران پێشێل كراون.

هەر بۆیە دەنگی نارەزایەتی لە دژی ئەو رێژیمە لە سەرتا سەری ئێران بەرز بۆتەوە . بەڵام ئەو جارەیان دەبێ لە ئەزموونی شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧دەرس وەرگرین‌و هەر لە ئێستاوە پێویستە بە دیلێكی دێموكراتی ئەوتۆمان بۆ حكوومەتی داهاتووی ئێران هەبێ‌ كە وەڵامدەر‌و دابین كەری ویست‌و داخوازییە نەتەوایەتی‌و دێموكراتیكەكانی گەلانی چەوساوەی ئێران بێت.

                                                                             حوسێن نازدار

12804472 529278923900138 1003956323 nفێدراڵیزم وەك سیستمی حكوومەتی: سیستەمێكی دێموكراتیكە كە بە پێی رێككەوتنی هاوبەشی دەستووری، سەروەری بە شێوەی ستوونی لە نێوان حكوومەتی ناوەندی (فێدراڵ)‌و هەرێمەكان دابەش دەكات‌و لە هەردوو ئاستی حكوومەتیدا دەسەڵاتەكانی یاسادانان‌و بەڕێوەبردن‌و دادوەری بەشێوەی ئاسۆیی لێك جیا دەكاتەوە.

كۆنفێدراڵیزم:دوو یان چەند دەوڵەت، بە شێوەیەكی ئارەزوومەندانە، بۆ چەند مەبەستێكی دیاریكراو (كاروباری دەرەوە، بەرگری یان ئابووری) پەیمانێكی نێودەوڵەتی پێك دێننكە ئەو پەیمانە دەبێتە هۆی دروست بوونی نیهادێكی بەڕێوەبەری هاوبەش كە پێی دەگوترێ‌ كۆنفێدراسیۆن.
جیاوازی نێوان كۆنفێدراڵیزم‌و فێدراڵیزم:
١ـ لە كۆنفێدراڵیزمدا دەوڵەتەكان وەك یەك نوێنەریان لەو پەیمانەدا هەیە، بەڵام لەهەموو دەوڵەتانی فێدراڵیدا هەرێمەكان وەك یەك نوێنەریان لە ناوەند دا نییە.
٢ـ لە كۆنفێدراڵیزمدا دەوڵەتانی ئەندام مافی جیا بوونەوەیان پارێزراوە، بەڵام لە فێدراڵیدا هەرێمەكان مافی جیابوونەوەی یەك لایەنەیان نییە.
٣ـ كۆنفێدراسیۆن لە ئاستی نێونەتەوەییدا كەسایەتی یاسایی نییە‌و بەڵام هەموو دەوڵەتانی ئەندام لەو پەیمانەدا كەسایەتی یاسایی نێونەتەوەییان پارێزراوە، لە فێدراڵیزمدا تەنیا دەوڵەتی فێدراڵ لە ئاستی نێونەتەوەییدا كەسایەتی یاسایی هەیە.
٤ـ لە كۆنفێدراسیۆندا بڕیارەكان بە كۆی دەنگ (اتفاق ارا) دەدرێن بەڵام لە فێدراڵیدا هەمیشە بڕیارەكان بە كۆی دەنگ نادرێن.
٥ـ لە كۆنفێدراسیۆندا دەوڵەتەكان مافی ڤێتۆكردنی بڕیارەكانیان هەیە بەڵام لە فێدراڵیدا وانییە.
٦ـ لە كۆنفێدراسیۆندا دەوڵەتانی ئەندام دەسەڵات‌و سەلاحییەتیان وەكیەك‌و یەكسانە بەڵام لە هەموو دەوڵەتێكی فێدراڵیدا هەرێمەكان دەسەڵات‌و سەلاحییەتیان وەكیەك نییە.
٧ـ لە كۆنفێدراڵیزمدا ناوەند خاوەنی سەرچاوەی دارایی‌و پێگەی هەڵبژاردنی سەربەخۆ نییە بەڵام لە فێدراڵیزمدا حكوومەتی ناوەندی (فێدراڵ) بە پێی یاسا خاوەنی دەسەڵاتی دارایی‌و پێگەی هەڵبژاردنی سەربەخۆیە.
٨-سنووری دەسەڵاتی كۆنفێدراسیۆن گرێدراوی دەوڵەتانی ئەندامە‌و تەنیا ئەو بەشە لە دەسەڵات پراكتیزە دەكات كە دەوڵەتانی ئەندام پێیان داوە، بەڵام حكوومەتی ناوەندی (فێدراڵ) هێندێك دەسەڵاتی بە پێی یاسا پێدراوە كە بە شێوەیەكی سەربەخۆ دەتوانێ‌ پراكتیزەیان بكات.
٩-لە كۆنفێدراڵیزمدا تەنیا دەوڵەتانی ئەندام پابەندن بە بڕیارەكانی ئەو پەیمانە نەك هاووڵاتیانی دەوڵەتانی ئەندام بەڵام لە فێدراڵیزمدا هەموو هاووڵاتیان پابەندن بە بەڕێوەبردنی بڕیارات‌و یاسا‌و رێسای دەوڵەتی فێدراڵ.
حوسین نازدار

ژێر بەش