وتاری سیاسی

 

301020128184uspresidentsکورتەیەک زانیاریی‌ هەمەڕەنگ له‌سه‌ر سه‌رۆكه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا
•    جۆرج واشنتۆن، یه‌كه‌م سه‌رۆكی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا و فه‌رمانده‌ی‌ هێزه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ شه‌ڕی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ دژی‌ بەریتانیا بو.

•    جۆن ئادامز، یه‌كه‌م سه‌رۆكێك بو بێته‌ كۆشكی‌ سپی‌.

•    تۆماس جیفرسۆن، خاوه‌نی‌ راگه‌یاندنی‌ (رۆژی‌ سه‌ربه‌خۆییه‌)، ئه‌و و جۆن ئادامز له‌ هه‌مان رۆژدا مردون.

•    جه‌یمس مادیسۆن، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو پانتۆڵی‌ كورت (شۆرت)ی‌ له‌پێكردبێت.

•    جۆن كوینسی‌ ئادامز، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو وێنه‌ی‌ فۆتۆگرافی‌ له‌ ساڵی‌ 1843 بگیرێت، هاوكات یه‌كه‌م كوڕی‌ سه‌رۆك بو ببێته‌ سه‌رۆك، كه‌ كوڕی‌ جۆن ئادامز بو.

•    ویلیام هنری‌ هاریسۆن، كورتترین ماوه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ هه‌بو، پاش یه‌ك مانگ له‌ بونه‌ سه‌رۆك كۆچی‌ دوایی‌ كرد.

•    جۆن تایلۆر، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو له‌ نوسینگه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ هاوسه‌رگیریی‌ بكات.

•    جه‌یمس بۆلك، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو به‌ ته‌له‌گراف بروسكه‌ی‌ ناردبێت.

•    میلارد فیلمۆر، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو هاوسه‌ره‌كه‌ی‌ له‌ كتێبخانه‌ی‌ كۆشكی‌ سپیدا كاربكات.

•    فرانكلین پیرس، یه‌كه‌م سه‌رۆ بو له‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌یه‌مدا له‌دایك بوبێت.

•    جه‌یمس بیوكانان، تاكه‌ سه‌رۆكه‌، كه‌ بوبێته‌ سه‌رۆك و هاوسه‌رگیریی‌ نه‌كردبێت.

•    ئه‌براهام لینكۆڵن، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو بۆ هه‌میشه‌ كۆیله‌كانی‌ ئازادكرد و ویلایه‌ته‌كانی‌ باكور و باشوری‌ یه‌كخست.

•    ئه‌ندرۆ جۆنسۆن، له‌ خوێندنگا نه‌یخوێندوه‌، به‌ڵكو هاوسه‌ره‌كه‌ی‌ فێری‌ خوێنده‌واریی‌ كردوه‌.

•    یۆلیسیس گرانت، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو له‌ ته‌مه‌نی‌ 46 ساڵیدا بو به‌ سه‌رۆك.

•    رزه‌رفۆرد هایز، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو، كه‌ پاش دانانی‌ هێڵی‌ ته‌له‌فۆن له‌ كۆشكی‌ سپیدا نیشته‌جێبو.

•    جه‌یمس گارفیڵد، دوایین سه‌رۆكی‌ ئه‌و قۆناغه‌ بو، كه‌ كۆشكی‌ سپی‌ له‌ ته‌خته‌ بو.

•    چیسته‌ر ئارسه‌ر، ئارسه‌ری‌ نه‌رمونیان كه‌ به‌ (گه‌وره‌ی‌ گه‌وره‌كان) ناسرابو.

•    گروفه‌ر كلیفلاند، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو پاش حوكمی‌ سه‌رۆكێكی‌ تر (بینجامین هاریسۆن) دوباره‌ هه‌ڵبژێدرایه‌وه‌.

•    بنیامین هاریسۆن، یه‌كه‌م نه‌وه‌ی‌ سه‌رۆكێك (ویلیام هێنری‌ هاریسۆن) بو كه‌ ببێته‌ سه‌رۆك.

•    ویلیام مه‌كینلی‌، ئه‌و سه‌رۆكه‌ بو كه‌ سه‌ركردایه‌تی‌ جه‌نگی‌ دژ به‌ ئیسپانیا له‌ كوبا و فلپین كرد.

•    سیۆدۆر رۆزڤێڵت، گه‌نجترین كه‌س بو ببێته‌ سه‌رۆك، یه‌كه‌م سه‌رۆكیش بو سواری‌ ئۆتۆمبیل و فڕۆكه‌ و ژێرئاوییش بو.

•    ویلیام هاوارد تافت، پێشتر له‌لایه‌ن سه‌رۆك (مه‌كینلی‌)یه‌وه‌ نێردرا بۆ فلپین و له‌وێ سه‌رقاڵی‌ بنیاتنانی‌ رێگه‌ و خوێندنگه‌ بو.

•    ودرۆ وێلسۆن، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو له‌ رادیۆدا قسه‌ی‌ كردبێت.

•    وارن هاردنگ، پێش سه‌رۆكایه‌تی‌ دابه‌شكه‌ری‌ رۆژنامه‌ بو.

•    كاڵڤین كۆڵیج، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو به‌ گڵۆپی‌ كیرۆسینه‌وه‌ له‌ كۆشكی‌ سپیدا نیشته‌جێبێت.

•    هێربه‌رت هوفه‌ر، كوڕی‌ هێربه‌رت كلارك هوفه‌ری‌ ئاسنگه‌ر بو.

•    فرانكلین رۆزڤێڵت، تاكه‌ سه‌رۆكه‌ سێ جار هه‌ڵبژێراوەته‌وه‌ له‌ 1933 بۆ 1945، هه‌رچه‌نده‌ به‌شێكی‌ جه‌سته‌ی‌ ئیفلیج بو.

•    هاری‌ ترومان، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو فه‌رمانی‌ لێدانی‌ بۆمبی‌ ئه‌تۆم له‌ (هێرۆشیما) و (ناكازاكی‌) ده‌ركردبێت، هاوكات وه‌ك تاوانباری‌ جه‌نگ ناسێنرا و هه‌ر ئه‌ویش بو دانی‌ به‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیلدا نا.

•    دوایت ئایزه‌نهاوه‌ر، ئه‌و بو له‌ 1959 ئالاسكای‌ هێنایه‌ ریزی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانه‌وه‌ و كردی‌ به‌ ویلایه‌تی‌ ژماره‌ 49.

•    جۆن كینێدی‌، یه‌كه‌م سه‌رۆكی‌ كاسۆلیكی‌ رۆمانی‌ و گه‌نجترین سه‌رۆكیش بو، له‌ 17ی‌ نیسانی‌ 1961 پلانی‌ تیرۆركردنی‌ ڤیدڵ كاسترۆی‌ دانا، به‌ڵام سه‌رینه‌گرت.

•    ریچارد نیكسۆن، یه‌كه‌م سه‌رۆك بو وازی‌ له‌ حوكم هێنابێت (به‌هۆی‌ فه‌زیحه‌ی‌ ۆته‌ر گه‌یت_ه‌وه‌ ده‌ستی‌ له‌كاركێشایه‌وه‌).

•    جیراڵد فۆرد، له‌ سه‌رده‌می‌ خوێندنی‌ زانكۆیدا ئه‌ستێره‌ی‌ تۆپی‌ پێ بو.

•    جه‌یمی‌ كارته‌ر، پێشتر وه‌رزێری‌ فستق بوه‌، به‌وه‌ به‌ناوبانگ بو كه‌ سه‌رپه‌رشتی‌ كۆنگره‌ی‌ ئاشتیی‌ كامپ ده‌یڤدی‌ نێوان میسر و ئیسرائیلی‌ كردوه‌.

•    رۆناڵد ریگان، نزیكه‌ی‌ 30 ساڵ سه‌رقاڵی‌ كاری‌ نواندن بو له‌ هۆلیود، هه‌ر ئه‌ویش بو پێشنیازی‌ فیلمی‌ (جه‌نگی‌ ئه‌ستێره‌كان_ Star Wars)ی‌ كرد.

•    جۆرج بوشی‌ باوك، له‌ 1991دا جه‌نگی‌ كه‌نداوی‌ دژ به‌ رژێمی‌ به‌عسی‌ عێراق به‌رپاكرد.

•    ویلیام جیفرسۆن كلینتۆن، له‌ سه‌رده‌می‌ ئه‌ودا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ باشترین گه‌شه‌ی‌ ئابوری‌ به‌خۆوه‌ بینی‌.

•    جۆرج ده‌بلیو بوش، دوه‌م سه‌رۆكی‌ كوڕی‌ سه‌رۆك بو، خاوه‌ن كۆمپانیای‌ په‌ترۆڵ و زۆر شه‌یدای‌ به‌یسبۆڵ و پێشتریش حاكمی‌ ویلایه‌تی‌ ته‌كساس بو.

•    باراك ئۆباما، یه‌كه‌م سه‌رۆكی‌ ئه‌مه‌ریكی‌ به‌ ره‌گه‌ز ئه‌فریقییه‌.

پێش سه‌رۆكایه‌تی‌ چ كاره‌ بون
سه‌رۆكه‌كانی‌ پێشوی‌ ئه‌مه‌ریكا، پێش ئه‌وه‌ی‌ بگه‌نه‌ كۆشكی‌ سپی‌ هه‌ریه‌كه‌ و كارێكی‌ جیاوازیان هه‌بوه‌، هه‌یانبوه‌ خۆڵڕێژ، گارسۆنی‌ یه‌كێك له‌ یانه‌كان، قاپ شۆر، كرێكاری‌ بیناسازی‌، یان نمایشكاری‌ جلوبه‌رگ بوه‌.
گۆڤاری‌ (ناشیۆنال جیۆگرافیك) باسی‌ پیشه‌ی‌ سه‌یری‌ سه‌رۆكه‌كانی‌ پێشوی‌ ئه‌مه‌ریكای‌ كردوه‌. سه‌یرترینیان (خۆڵڕشتن)ه‌، كه‌ كاری‌ لیندۆن جۆنسۆن، سه‌رۆكی‌ سی‌ و شه‌شه‌مینی‌ ئه‌مه‌ریكا (1963بۆ 1969) بوه‌، پێشتریش به ‌له‌مه‌وان و دارتاش و مامۆستا بوه‌.

جیراڵد فۆرد، سه‌رۆكی‌ سی‌ و هه‌شته‌مینی‌ ئه‌مه‌ریكا (1974 بۆ 1977) نمایشكاری‌ جلوبه‌رگ بو، پێشتریش كارگوزار و قاپ شۆر و راهێنه‌ری‌ تۆپی‌ پێی‌ ئه‌مه‌ریكی‌ و راهێنه‌ری‌ بۆكسێنیش بوه‌.

رۆناڵد ریگان، سه‌رۆكی‌ چله‌مینی‌ ئه‌مه‌ریكا (1981 بۆ 1989) له‌ گه‌نجێتیدا بانگده‌ری‌ ناو سێرك بو، كرێكاری‌ بیناسازی‌ و قاپ شۆر و راهێنه‌ری‌ مه‌له‌وانی‌ و بێژه‌ریش بوه‌، پێش ئه‌وه‌ی‌ ببێته‌ ئه‌كته‌رێكی‌ پله‌ دو و دواتریش یه‌كێك له‌ به‌ناوبانگترین سه‌رۆكه‌كانی‌ وڵاته‌كه‌ی‌.

میلارد ڤیلمۆر، سه‌رۆكی‌ سیانزه‌یه‌مین (1850 بۆ 1853) و ئه‌ندرۆ جۆنسۆن، سه‌رۆكی‌ حه‌ڤده‌یه‌مین (1861 بۆ 1868) هه‌ردوكیان به‌رگدرو بون، به‌ڵام هێربه‌ریت هوفه‌ر، سه‌رۆكی‌ سی‌ و یه‌كه‌مین (1929 بۆ 1933) له‌ گه‌نجێتیدا كرێكاری‌ بۆیاخكردن بوه‌، پاشان دابه‌شكه‌ری‌ رۆژنامه‌ و كارگوزاری‌ نوسینگه‌ و روپێوی‌ گه‌شتیاری‌ و ئه‌ندازیاری‌ كانه‌كان و دواتریش وه‌زیری‌ بازرگانی‌ بوه‌.

ریچارد نیكسۆن، سه‌رۆكی‌ سی‌ و حه‌وته‌مین (1969 بۆ 1974) داربڕ بوه‌، مارتن ڤان بۆرن، سه‌رۆكی‌ هه‌شته‌مین (1837 بۆ 1841) كرێكاری‌ گه‌یاندنی‌ داواكارییه‌كان و پاشان گارسۆنی‌ یانه‌ بوه‌، هاوكات ئۆلیسیس گرانت، سه‌رۆكی‌ هه‌ژده‌یه‌مین (1869 بۆ 1877) رامیار بوه‌.

وەرگیراو لە فەیسبووک

1395 supayi parstni sheaieپێش لە شۆڕشی گەلانی ئێران لە ساڵی 1979دا، حکوومەتی پاشایەتی بە هۆی قەرزێکە بە دەوڵەتانی زلهێز لە بابەتی کوودەتای 28ی گەلاوێژی ساڵی 1332 هەتاوی هەیبوو و بە هەموو جۆرێک لە ژێر کاریگەری ئەواندا بوو، بوو بە نوێنەری پاراستنی بەرژەوەندیەکانی ئەوان لە ڕۆژهەڵاتی ناوینداو بە بێ شەڕ و بە پاڵپشتی وڵاتانی زلهێز هەموو جۆرە چالاکیەکی مافخوازی نەتەوە بندەستەکانی وەکوو کورد، شۆڕشی شێعەکانی وڵاتی عەمان، جیابوونەوەی وڵاتی بەحرەین، کۆتایی هێنانی ناکۆکی ڕووباری هەڵوەند یان لەناو دەبرد یان ڕێکەوتنی دەکرد. بەڵام لەدوای شۆڕشی گەلانی ئێران و هاتنە سەر حوکمی دەسەڵاتێکی شەڕخوازی ئیسلامی شێعە کە زۆرینەی لێکۆڵێنەران وەکوو داعشی شێعە دەیناسێنن و مێژووی کارەکانیان ئەمەی سەلماندوە، لە ڕآستیدا جۆرێ دووبەرەکەیی کەوتە نێوماڵی موسوڵمانەکان، ئەویش بەرەی سونە بە سەرپەرەشتی عەرەبستان و بەرەی شێعە بە سەرپەرشتی ئێران.

61492 1194514279516 1728216845 370030 7059593 n1

دەسپێکی ناسیۆنالیزمی کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان، رابردوویەکی زۆر کۆنی نیە. سەرهەڵدانی بیری نەتەوەیی یان ناسیۆنالیزمی کوردی وەک دیاردەیەکی مۆدێرن لە پەیوەندی لەگەڵ شوناسی مۆدێڕنی ئێرانی سەری هەڵدا. بە تایبەت دوای دامەزراندنی گەرای بیری ناسیۆنالیستی و پڕاکتیزە کردنی ئەم بیرە لە لە لایەن رەزا شای پەهلەوییەوە. هەر بۆیە ناسیۆنالیزمی کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان  وەک پەرچەکردارێک لە بەرانبەر سیاسەتە پاوانخوازەکانی ناسیۆنالیزمی ئێرانی سەری هەڵدا.

کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد بە بناغە داڕێژەری بیری ناسیۆنالیزمی یەکگرتووی کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان دادەنرێ. لە دایک بوونی ژێ_ کاف نیشانەی سەرهەڵدانی گوتار و کردەوەی ناسیۆنالیستیانەیە لە رۆژهەڵاتی کوردستان. ناسیۆنالیزمێک  کە لە بیر و ئەندێشەی کەسێک یان دووکەس دەچێتە دەرەوە و گشتگیر دەبێ.

ئەم ناسیۆنالیزمە لە لایەک ئاکامی بە گژ داچوونەوە بە سیاسەتی  دەوڵەتی پەهلەوی بوو کە حاشای لە شوناسی کورد دەکرد، لە لایەکی دیکەشەوە بەرهەمی ئەو ئاڵووگۆڕە نوێیانە بوو کە ژیانی کۆمەڵگەی کوردستانی پێک هێنابوو.

هەڵبەت یەکێک لەو رێکخراوانەی کە کاریگەری بەسەر دیاری کردنی ریبازی ناسیۆنالیستانەی ژێ_کافەوە هەبوو حیزبی هیوا بوو.

دێڤید مەکداوڵ دەڵێ: " پێک هاتنی کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد ئاکامی حاشا هەڵنەگری هاتنە کایەی نوێگەرایی لە  نێو کۆمەڵگەی کوردەواری و پەرەسەندنی شارنشینی بوو کە بوو بە هۆکارێک بۆ ئەوەی ناسیۆنالیزم ببێت بە بەرنامە و ئایدیا لە نێو حیزبێکدا.

دامەزراندنی ژ_ک وەک یەکەم رێکخراوی مۆدێڕن لە رۆژهەڵاتی کوردستان کە هەم ئایدۆلۆژی هەبوو و هەمیش بەرنامەیەکی ناسیۆنالیستی روونی هەبوو، وڵامێکی لۆژیک بوو بۆ باروودۆخی ئەوکاتەی رۆژهەڵاتی کوردستان و بناغەی ناسیۆنالیزمی یەکگرتووی کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان دامەزراند و پێی گەیاند.

وەک دەبینرێت ئامانجی ژ_ک و کار و کردەوەکانی  و خەباتی ئەو کۆمەڵەیە  بۆ پێکهێنانی کوردستانیکی سەربەخۆ لە چوارچێوەی هەموو کوردستانی گەورە دایە، هەموویان نیشان دەری ئەوەن کە کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد، کۆمەڵەیەکی تەواو  ناسیۆنالیستی بوو.

لە چوارچێوەی ئەو بیرە ناسیۆنالیستیە، ژی_کاف پەلی هاویشت بۆ پارچەکانی دیکەش و لە سەرجەم بەشەکانی دیکەی کوردستان بەتایبەت  باشووری کوردستان لقی هەبوو.هەروەها پەیمانی هاوکاری و پشگیری لەگەڵ ریکخراوەکان و  سەرۆکی شۆڕشەکانی بەشەکانی دیکەی کوردستانیش هەبوو کە بۆ نموونە دەتوانین ئاماژە بە پەیمانی سێ سنوور بکەین. ئەم پرۆسە ناسیۆنالیستیەی ژ_ک دواتر لە بەرنامەی حیزبی دێموکراتی کوردستان و دامەزراندنی کۆماری کوردستاندا گەیشتە لووتکە. 

هەرچەند ناکرێ بڵین کە ناسیۆنالیزمی کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان تەنها مۆرکی ژێکافی پێوەیە و خاوەنەکەی ژێکافە! چوونکە زۆر یەک لە شۆڕش و راپەڕینەکانی پێش ژێکافیش کە لە رۆژهەڵاتی کوردستان سەریان هەڵداوە بیرێکی ناسیۆنالیستیان هەبووە و کەم تا زۆر هەوڵیان داوە بۆ کورد و کوردستان، بەڵام ئەو بیرە نەتەوەییە کە ئەوان هەیانبوو وەک ژ_ک پێگەیشتوو نەبوو.

ژێ_کاف ریکخراوێکی تەواو ناسیۆنالیستی بوو، چونکە تاکە پێوانە بۆ بە ئەندام بوون کورد بوون بوو. هەڵبەت بە هیچ شیوە جیاوازی نەدەکرا لە لە نێوان هیچ کوردێک لە هەر جێیەکی ئەم جیهانە و هەموویان بە یەک چاو لە دیدی ژی_ کافەوە سەیر دەکران.

کۆمەڵەی ژێ_کاف وێڕای کار و چالاکی رێکخراوەیی، لە بواری بەروِپیشَبردن و پەرە پێدانی کولتووری و ئەدەبیش دا  سەروسینگێکی لە پێش ریکخراوەکانی دیکەی پێش خۆیدا هەبوو. بۆ نموونە: دەرکردنی گۆڤاری نیشتمان و بایەخ دان  بە چاپەمەنی و بڵاوکردنەوەی نامیلکەی شیعری کوردی و بایەخ دان بە نووسین و خوێندنی زمانی کوردی لە قوتابخانەکان و بە رەسمی ناسینی زمانی کوردی لە سەرجەم داموودەزگاکانی کوردستان. هەروەها گرینگی دان بە شانۆی سیاسی کوردی.

هەموو ئەو کارانەی کە ژێکاف ئەنجامی دەدان بە مەبەستی هوشیار کردنەوەی  زیاتری کۆمەڵی کوردەواری و بڵاوکردنەوە و پەرە پێدانی بیری ناسیۆنالیزمی کوردی بوو لە پێناو  هەرچی زۆرتر بە دەستهێنانی مافی نیشتمانی و نەتەوەییەکانی کورد و دامەزراندنی دەوڵەتی  نەتەوەیی سەربەخۆی کوردی. دەتوانرێ بوترێ کە چ دەربڕین و چ کاروچالاکییەکانی کۆمەڵەی ژێکاف دەرخەری ئەو ناسنامە سیاسییەی ناسیۆنالیزمی کوردی بوون کە لە ساڵەکانی جەنگدا ( جەنگی دووهەمی جیهانی ) ، دەستەبژێری رووناکبیر و وردە بورژوازی کوردی  لە رێگەی رێکخراوێکی تەواو ناسیۆنالیستی مۆدێڕن وەک کۆمەڵەی ژێ_کاف بەرجەستەیان کرد.

ناکرێ ئەو راستیەش لەبەر چاو نەگیرێ کە رۆڵی کەسایەتی وەک قازی محەمەد لە نێو کۆمەڵە دا ئەوەندی دیکە پێگەى ناسیۆنالیزمى کوردى پەرەگرتووتر کرد، چوونکە قازى محەمەد خۆی کەسێکی نەتەوەیی_ئایینى بوو کە بە هەموو شێوە لە پێناو نەتەوەکەى دا هەنگاوی دەنا، بە تایبەت لەوەى کە هەوڵی دا کە عەشیرەت و هۆز و تایفەکانی کورد یەک بخات بە دژی هەر سیاسەتێکی دەوڵەتی ناوەندى و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی یەکێک لە زلهێزەکانى جیهان بۆ مسۆگەر کردنى مافە رەواکانی کورد

هەر ئەوەش وای کرد کە قازی محەمەد ببێتە کەسێکی خاوەن بریار لە ناو کۆمەڵە دا و دواتریش کە حیزبی دێموکرات دامەزرا بووبە سەرۆکی حیزب. قازى محەمەد ئەو بیرە ناسیۆنالیستییەى کە هەیبوو لە نێو حیزبیش دا پیادەى کرد. هەڵبەت دەبێ بگوترێ ئەوە ژ_ک بوو کە بە شێوەیەک  بیری ناسیۆنالیزمى کوردی داڕشتبوو کە رەنگدانەوەى لە پاش خۆی لەسەر جووڵانەوەى رزگاری خوازی کوردى لە رۆژهەڵاتی کوردستان هەبووە. ئەم ئایدۆلۆژییەى ژ _ک لە نێو حیزبی دێموکراتی کوردستان و دواتریش لە نێو کۆماری کوردستان دا بە شێوەیەکی جوان دەبینرێت.

حیزبی دێموکرات  کە یەکەمین حیزبی سیاسی کورد بوو لەسەر بیروباوەڕی دێموکراتی و نیشتمانی لە بەشێک لە کوردستان ( رۆژهەڵاتی کوردستان ) دامەزرا بوو، لە یەکەم بەیاننامەى خۆی دا هەر لە چوارچێوەى بیرە نەتەوەیەکەى ژ _ ک دا خۆی وەک حیزبێکی نەتەوەیی دەناسێنێ.

ئەم حیزبە بە پێچەوانەى هەندێ بۆچوون کە دەڵێن لە رێڕەوى ناسیۆنالیستی ژ _ ک لای داوە و پاشەکشەى کردوە، لە بەرنامە و پێڕەوەکەی خۆی دا گەلێک خاڵی خستە روو کە رەنگدانەوە و دەربڕی هەمان ئامانجی ژ- ک و  بیری ناسیۆنالیزمی کوردین. بۆ نموونە: بایەخدان بە بووژانەوەى سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابوورى و فەرهەنگی کوردستان و پەرەپێدانى دێموکراسی و ناسینى زمانى کوردى بە زمانى فەرمی وڵات، هەم بۆ خوێندن و هەمیش بۆ کارو باری ئیداری وڵات و دانانى فەرمانبەری کوردى لە کوردستان و لە سەروى هەموویان خەبات بۆ بە دەست هێنانى مافی رەواى کورد کە هەموو ئەم کارانە بە کردەوە خەباتی بۆ دەکرا.

حیزبی دێموکرات وەک تاکە حیزبی گۆڕەپانى سیاسی لە رۆژهەڵاتی کوردستان توانى ببێتە درێژە پێدەری رێبازى ناسیۆنالیستى سیاسی کورد، رۆژنامەیەکى بە ناوى کوردستان کە زمان حاڵی حیزب بوو. ئەو بابەتانەى کە لەم رۆژنامەیەدا بڵاو دەبوونەوە هەموویان هەڵگری بیری  ناسیۆنالیستی بوون. بۆ نموونە لە وتاری "ئامانجی ئێمە" تەواو هەست بەو بیرکردنەوە ناسیۆنالیستیانەیە دەکرێ. هەڵبەت دەبێ ئاماژە بەوە بکرێ کە وەک لەم وتارانە دا دەردەکەوێ ئەو رێبازە ناسیۆنالیستییەى کە حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵى گرتبوو هەر هەمان رێبازە ناسیۆنالیستییەکەى ژ _ ک بوو بە هەندێ وردە جیاوازى بچووکەوە.

ئەو رێچکەیەى کە کۆمەڵەى ژ _ ک بۆ ناسیۆنالیزمى کوردى لە رۆژهەڵاتى کوردستان دیاری کردبوو لە کۆماری کوردستانیش دا کە دەسکەوتێکی پڕ بایەخی حیزبی دێموکرات بوو رەنگدانەوەى هەبوو ئەو کۆمارە لە لایەن حیزبی دێموکراتى کوردستان لە 22 ژانوییەى 1946 بە سەرۆکایەتی قازی محەممەد لە مهاباد دامەزرا. کۆماری کوردستان درێژکراوە و بەرهەمى هەمان هەلوو مەرجی سیاسی و کۆمەڵایەتى بوو کە ژ_ک و حیزبی دێموکراتی لە سەر دامەزرا بوو.

تەنانەت ئەو بەرنامە و پڕۆگرامەش کە قازى محەممەد لە رۆژی دامەزراندنى کۆماری کوردستان دا رایگەیاند هەر هەمان بەرنامە و پڕۆگرام بوو کە بۆ حیزبی دێموکرات و ژ _ ک داڕێژرابوو. بە مانایەکی دیکە کۆماری کوردستان لە چوارچێوە و دەسەڵاتى سیاسی حیزب دا بوو، بەڵام بە فۆرم و قەوارەیەکی جیاوازتر. هەڵبەت دەبێ ئەوەش لە بەرچاو بگیرترێ کە زۆربەى زۆری دامەزرێنەران و ئەندامانى ژ _ ک لە ریزی دامەزرێنەرانى حیزبی دێموکرات و دواتر کۆماری کوردستان دابوون.

دامەزراندنى کۆماری کورستان جگە لەوەى دەستکەوتێکی سیاسی جووڵانەوەى رزگاریخوازى نەتەوەیی کورد بوو، نیشاندەری گەشەی بیری ناسیۆنالیزمی کوردیش بوو لە رۆژهەڵاتى کوردستان. جگە لە فاکتەرە ناوچەییەکان، کۆماری کوردستان بە پلەى یەکەم بەرهەمى ناسیۆنالیزمى کوردى بوو.

کۆمار توانی لە چوارچێوەى چالاکییەکانی دا ئەو رێبازە دیاریکراوەى بیری ناسیۆنالیزم کە ژ _ ک گەشەى پێدا، پڕبەهەمتر بکات. بۆ نموونە لە بواری چاپ و رۆژنامەگەری، چاپخانە لە شارەکانی بۆکان و مهاباد دامەزراو چەندین گۆڤار و رۆژنامە بە زمانى کوردى وەک گڕوگاڵی منداڵان، هاواری نیشتمان، هاواری کورد، گۆڤاری هەڵاڵە، گۆڤاری کوردستان و رۆژنامەى کوردستان.

لە بواری فەرهەنگی زمانى کوردی بوو بە زمانى فەرمی وڵات (رۆژهەڵاتی کوردستان) و خوێندن و نووسین بە کوردی بوو. ئەم بڕیارە بڕیاری جەخت لەسەر کردووى شەخسی پێشەوا بوو کە بە خاڵێکی گرینگ  لە پێشکەوتنی ناسیۆنالیزمی کوردی دادەنرێ. هەروەها  دامەزراندنی کتیبخانەی میللی و هەوڵی  خوڵقاندنی زمانی ستاندارد و دانانی شانۆی کوردی بەشێکە  لەو بڕیارەی پێشەوا.

هەروەها لە پێکهینانی سوپاش دا کۆماری کوردستان و لە سەرووی هەموویان شەخسی قازی دیسان رەچاوی ئەو بیرە نەتەوەییان کردووە کە کۆماریان لەسەر دامەزراند و بە سوپای میللی یان هێزی پێشمەرگە ناویان هێناوە. ئەو سوپایە  لە خۆگری هەموو چین و توێژەکانی  خەڵکی کوردستان بوو کە بە دڵخواز دەهاتنە ریزی سوپا. ئەو سوپایە تەواو نەتەوەیی بوو، چوونکە هەر لە سەرەتای دامەزرانێوە کوردی پارچەکانی دیکەی کوردستانیش تێیدا بەشدار بوون تەنانەت لە ریزی بەڕێوەبەری سوپا کە دەتوانیین ئاماژە بە رۆڵی بارزانییەکان بکەین.

کاربەدەستانی حیزبی دێموکرات هەر لە سەرەتای  دامەزرانی کۆمارەوە چەند هەنگاوی ناسیۆنالیستیان هاویشت کە ئەویش هەڵکردنی ئاڵای سێ رەنگی کوردستان بوو. ئاڵای کوردستان تەنیا بریتی نەبووئاڵای حیزبی دێموکرات، بەڵکوو  ئاڵای  نەتەوایەتی کورد بوو بۆ هەر چوار پارچەی کوردستان کە پێشتر لە کۆبوونەوەی  هاوبەشی  رێبەرانی ژی_کاف و  و حیزبی هیوا و نوێنەری باکوور و  رۆژئاوای  کوردستان لە مەهاباد بەسترا، رەنگ و شێوە و ئارمی ئالای کوردستانیان  پەسەند کرد.

لە کۆتایی دا دەتوانین بڵێن  کە ناسیۆنالیزمی کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان، ناسیۆنالیزمێکی پەرچەکردارانە بووکە لە ئاکامی گەشەی بیری ناسیۆنالیزمی سیاسی کورد کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردی لێکەوتەوە.

لەبەر ئەوەی کە لە کۆمەڵەی ژێ_کاف دا  تێکۆشانی  جیددی  بۆ خۆناسین وەکوو نەتەوە بە مانای سیاسی و هەوڵدان  بۆ ملکەچ کردنی ئینتمای ئایینی و کۆمەڵایەتییەکان بۆ ئینتمای نەتەوەیی بە کردەوە دەستی پێکرد،  بۆیە ژێ_کاف بە بنەمای  دەرکەوتن و هاتنە کایەی  تیئۆری و پڕاکتیکی ناسیۆنالیزمی  سیاسی نوێی کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستان دادەنرێت.

ئا: سۆران باریکە

   

  دامەزراندنی کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد

11888121 1600592823523956 3611517098758634100 nژێکاف چۆن دامەزرا؟

دوای رووخانی حکوومەتی ناوەندی ئێران لە ساڵی ١٩٤١، داموودەزگاکانی دەوڵەتی ناوەندی لە رۆژهەڵاتی کوردستان تێکەوە پێچرا، بەتایبەت لە شارەکانی سەرووی کوردستان. سەرجەم ئەرتەشی و کاربەدەستانی رەزا شا بە هاتنی لەشکری هاوپەیمانان بە جارێک لە سەر کار لادران و چەک و چۆڵەکانیان کەوتە دەستی خەڵک.

لە سەرەتادا کە لەشکری سوور هاتە کوردستان، خەڵک وایان بیر دەکردەوە کە رووسەکان وەکوو شەڕی یەکەمی جیهانی لە کوردستان کوشت و بڕ دەکەن. بۆیە ترس و دڵە راوکە کوردستانی تەنی بوو. بەڵام کە لەشکری سوور گەیشتە جێ  بە پێچەوانەوە هەڵسووکەوتیان ئەوەندە باش بوو خەڵک زۆر زوو بیرکردنەوەیان بەرانبەریان گۆڕا.

سۆڤییەتیەکان کە بە تەواوی دەسەڵاتی ناوەندیان کۆ کردەوە لە ئێران، ئیتر هەوڵیان دا نفووزی خۆیان لە کوردستان دا سەقامگیر بکەن. بۆیە بۆ ئەو مەبەستە لە 25ی نۆڤەمبەری 1941 چەند سەرۆک عەشیرەت و پیاو ماقووڵیان بانگ کردە باکۆ.لە نێو ئەواندا قازی محەمەدبەرچاو دەکەوێ. ئەوانیش لەوێ چاویان بە پیشەسازی و ناوچە کشتووکاڵییەکانی سۆڤییەت کەوت. دواتر سۆڤییەتییەکان لە هەمبەر ئیمکانی  پێکهێنانی هەرێمێکی کوردی کەوتنە گفتووگۆ لەگەڵ هەیئەتی کوردەکان و بەڵێنیان دا کە بە هەموو تواناوە پشتیوانیان لێ بکەن.

نەمانی نیزامی ئیستبدادی و سەرەڕۆی رەزاخان وای کرد فەزایەکی ئاواڵەی سیاسی سەرانسەری ئێران و بە تایبەت کوردستان  دابگرێ و ئازادی دێموکراتیکەکان  بەرەبەرە هاتنە دی. خەڵک ئەو ترسەی جارانی نەمابوو لە حکوومەت، بۆیە بیرە سیاسی و نەتەوەییەکان بەرە بەرە پەرەی دەگرت.

بەر لەوەی رێکخراوی سیاسی لە ئێران سەر هەڵبدەن، رۆژهەڵاتی کوردستان بە هوی لەبار بوونی هۆکاری 2453سیاسی پێشەنگی بنیاتنانی رێکخراوی سیاسی بوو. هەم وەزعی نێوخۆی ئێران و هەمیش ناسیۆنالیزمی پێگەشتووی کورد لە باشووری کوردستان و حیزبی هیوا،   بووە هوی ئەوى  رووناکبیرانی کوردی رۆژهەڵات بجووڵێنی.

حیزبی هیوا رۆڵێکی بەرچاوی لە رێنمایی کردنی رووناکبیرانی رۆژهەڵاتی کوردستان، بەتایبەت  لە ناوچەی موکریان، بە هاندانیان بو پێکهینانی رێکخراوێکی نوێ و سەردەمیانە و گونجاو لەگەڵ گۆڕانەکاندا هەبوو.

ئەو رۆشنبیرە ناسیۆنالیستانەی کە ئەوکات کە لە شاری مەهاباد و دەورووبەری هەبوون، زیاتر لە چوارچێوەی حیزبی ئازادیخوازانی کوردستان کاریان دەکرد، کە عەزیزی زەندی سەرۆکی بوو. چالاکی ئەو حیزبە زیاتر ناوچەکانی موکریانی  گرتبۆوە.

لەو سەروبەندە، واتە لە 28ی ئاوریلی 1942، لە ورمێ بە هۆی سیاسەتە سەرکوتکارییەکانی  رێژیمی تازە سەرکارهاتووی محەممەد رەزا شای پەهلەوی، هەڵایەک ساز بوو. لەو خۆپێشاندانە دا خەڵک توانیان شاری ورمێ گەمارۆ بدەن و حاکمی شاری ورمێ هەڵات  بۆ تەورێز. لە 30ی ئاوریل دا سەرکۆنسووڵی شۆڕەوی لە تەورێز دێتە ورمێ و لە پاش گفتووگۆ لە نێوان کوردەکان و کۆنسوڵی شوڕەوی، لە رۆژی 7ی مانگی مەی هێزەکانی  شۆڕەوی هاورێ لەگەڵ وەزیری بەرگری و حاکمی تازەی ئازەربایجانی رۆژئاوا هاتنەوە ناوشاری ورمێ.

ئەو رووداوانە زەمینەیەکی لە باریان رەخساند. رووناکبیرە کوردەکان کەوتنە مشتوومڕ لە سەر پێکهێنانی رێکخراوێکی نەتەوەیی. بیرکردنەوەی ئەوان بە تێروانین لە دۆخی ناوچەکە لەو ئاستە دابوو کە دەرک بە دامەزراندنی رێکخراوێک یان کۆمەڵەیەکی سیاسی_نەتەوەیی بکەن.

هەر بۆیە رۆژی 25ی گەلاوێژی 1321ی هەتاوی(16ی ئووتی 1942) رێکخراوێک بە ناوی کومەڵەی ژیانەوەی کورد لە مەهاباد پیک هات. ناوی کۆمەڵە بۆچوونی جیاوازی لەسەرە. هەندێک دەڵێن کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان و هەندێک دەڵێن کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد. بەڵام بە پیشت بەستن بە گۆڤاری نیشتمان کە زمانحاڵی ژ_ک بووە، ناوی دروستی کۆمەڵەکە، کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد بووە.

لە مەڕ رۆژی دامەزراندنی کۆمەڵەی ژ_ک بیر و بۆچوونی جیاواز هەیە. عەبدولقادر دەباغی دەڵێ:

"ژ_ک لە مانگی سێپتەمبەری 1942 بەرانبەر بە خەرمانانی 1321ی هەتاوی لە باغی خودا پەرەست  لە شاری مەهاباد  لە لایەن کاسب کاران و بازارییەکان و چەند کارمەندی شاری مەهاباد دامەزرا.

هەیئەتی ناوەندی کۆمەڵە لە راپۆرتیک دا کە بۆ "مۆلۆتۆف" وەزیری دەرەوەی سۆڤییەتی ناردبوو، ساڵی دامەزراندنی حیزبی ئازادیخوازانی کوردستان کە مانگی ژوئییەی سالی 1938ی زایینی بوو، وەک رێکەوتی دامەزراندنی کۆمەڵەی ژ_ک بەکار هێناوە و نووسیویەتی:

"  حیزبی ئیمە لە مانگی یونی سالی 1938 دامەزرابوو،بەڵام بە هوی کونترۆلی توندی حکوومەتەوە چالاکی زۆر کەم بوو."

باوەڕ پێ کراوترین  بەڵگە " گۆڤاری نیشتمان" زمانحاڵی کۆمەڵەی ژێکافە کە لە ژمارە 2ی ساڵی یەکەم، خەزەڵوەری 1943 دا سەبارەت بە رۆژی دامەزرانی ژ_ک نووسیویەتی:

" جێژنی سەری ساڵی کۆمەڵە، رۆژی 25ی گەلاوێژ جێژنی سەری ساڵی کۆمەڵە بە شکۆ و خۆشێکی زۆرەوە گیرا... ."

لەو رۆژە دا چەند کەسێکی کورد پەروەر و دڵسۆز سەر بە چینی نێونجی نێوشار و کاسب کار و دووکاندارو

1396شاعیر و نووسەر و چەند کەسی دیکەی دەرەوەی مەهاباد، لە باخێکدا کۆبوونەوە. دوای مشتوومڕێکی زور لە سەر ناو و ئامانجی رێکخراوەکە، بڕیاری دامەزراندنی رێکخراوێکی سیاسی و تەواو نەتەوەیی بە ناوی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردیان دا
.

ئەم کۆمەڵەیە  رێکخراویکی تەواو نهێنی بوو. هەر لە سەرەتاوە کوردەکانی باشووری کوردستان کە پێشتر هاتبوون لقێکی حیزبی هیوا لە مەهاباد دا مەزرێنن، وەک نوێنەری حیزبی هیوا لە رۆژی دامەزراندنی کۆمەڵەی ژ_ک بەشدار بوون کە میرحاج ئەحمەد و مستەفا خۆشناو بوو.

لەسەر ناوی دامەزرێنەرانی  ژ_ک بۆچوونی جیاواز هەیە. بۆ نموونە کریس کۆچێرا دەڵێ: " دامەزرێنەرانی ژ_ک ئەم چەند کەسە بوون:

1-            عەبدولرەحمان زەبیحی

2-            محەممەد زەبیحی

3-            محەمەد یاهوو

4-            قاسم قادری

5-            ئەحمەد علمی

6-            قادری مودەررەسی

7-0003            حوسێن فرووهەر

8-            عەزیز زەندی".

سەید محەممەد سەمەدی ناوی ئەو کەسانەى وەک دامەزرێنەرانی  ژ_ک هێناوە:

1-            عەبدولرەحمان زەبیحی

2-            محەممەد نانەوازادە

3-            حوسێن فرووهەر

4-            عەبدولرەحمان ئیمامی ئەقدەم

5-            قاسم قادری

6-            مەلا عەبدوڵلا داودی

7-            محەممەد یاهوو

8-            قادر مودەررەسی

9-            سەدیق حەیدەر فاروقی

10- 13522004935 92812ec640          عەبدولرەحمان کیانی

11-          محەممەد شاپەسەندی

12-          محەممەد ئەسحابی

13-          نەجمەدین توحیدی

14-          حامید مازووچی

15-          عەلی مەحموودی

16-          محەممەد سەلیمی

هەروەها میرحاج ئەحمەد و مستەفا خۆشناو وەک نوێنەری حیزبی هیوا لەوێدا بەشدار بوون".

لە نێو دامەزرێنەرانی  ژێکاف دا ئەو یازدە کەسە ناویان هاوبەشە لە زۆربەی بەڵگە نامەکاندا  کە بریتین لە:

1-            عەبدولرەحمان زەبیحی                    

2-            حوسێن فرووهەر

3-            عەبدولرەحمان ئیمامی

4-            قادر مودەررەسی

5-125px Flag of the Republic of Mahabad            نەجمەدین توحیدی

6-            محەممەد نانەوازادە

7-            عەلی مەحموودی

8-            محەممەدئەسحابی

9-            عەبدولرەحمان کیانی

10-          سەدیق حەیدەری

11-          قاسم قادری.

ژێ_کاف عەبدولرەحمان زەبیحی وەک سکرتێری کۆمەڵە دیاری کرد. هەروەها ئاڕمێکیان بۆ کۆمەڵە دیاری کرد کە پێکهاتبوو لە وێنەی خۆرێکی زەرد. لە ناوەندی خۆرەکە دا دوپیتی  ژ و ک بە لاتینی (j-k) نووسرابوو. ئەو ئاڕمەش لە ناوەندی ئاڵایەکی سێ رەنگ کە سوور و سپی و سەوزبوو،  دانرابوو.

بەم شێوەیە  بنەماکانی کۆمەڵەی ژ_ک لە نێو خەڵکی دا جێی خوی کردەوە و جێگیر بوو. بەرەبەرە خەباتی کۆمەڵە لە قالبە نهێنییە ژێرزەمینییەکەی هاتە دەرێ و لە نێو خەڵک دا بە ئاشکرا باسی لێ دەکرا. هەر ئەوەش وای کرد کە بەشیکی زۆر  لە سەرۆک عەشیرەتەکان و سەروک هوزەکان بە مەبەستی ئەوەی لە کاروانی خەباتی رزگاری خوازی دوانەکەون، هاتنە  پاڵ کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد.

پەیرەِو و پڕۆگرام و ئامانجی ژێ_ کاف چی بوو؟

ئەو ئایدۆلۆژییەی کە سەرانی کۆمەڵە بناغەی کۆَمەڵەیان لە سەر دامەزراند، لە بەندێکی مەڕام نامەی کۆمەڵەش دەردەکەوێ، کە دەڵێ:

" کۆمەڵەی ژ_ک لەسەر چوار کۆڵەکەی  ئیسلامەتی، کوردایەتی، مەدەنییەت، سوڵح و ئاشتی دانراوە و هەموو یاسا و رێسایەکی لە پێشدا لەگەڵ شەرعی ئیسلام هاوتا دەکرێ دواتر دەخرێتە کارەوە."

هەر لە بەندی دووەمی مەڕام نامەکە دا دەڵێ:

"بە هۆی موتەدەیین بوونی بەشی هەرە زۆری نەتەوەی کورد بە دینی ئیسلام ، کۆمەڵە لە کوردستان تەنها  دینی ئیسلام بە رەسمی دەناسێ".

هەرکەس کە دەبوو بە ئەندام لە کۆمەڵەکە دا دەبوایە بە شاهیدی سێ کەس لە ژێر قورئان دا سوێند بخوا کە لەو شەش خاڵە لانادات:

١ .خەیانەت بە نەتەوەی کورد نەکات.

٢ . تێ بکۆشێ بۆ خودموختاری کورد.

٣ . هیچ رازێکی کۆمەڵە نە بە زمان، نە بە قەلەَم، نە بە ئیشاڕە ئاشکرا نەکا.

٤ . هەتا کۆتایی تەمەنی ئەندامی کۆمەڵە بمێنێ.

٥ . تەواوی پیاوان و ژنانی کورد بە خوشک و برای خۆی بزانێ.

٦ . بە بێ ئیزنی کۆمەڵە نەبێتە ئەندام لە هیچ رێکخراوێکی دیکە دا.

بنەمای بوون بە ئەندام لە کۆمەڵەدا کورد بوون بوو. هەر بۆیە کوردی شیعە، عەلیوڵلاهی، کوردی ئاشووری و مەسیحیش دەیانتوانی بێنە ناو کۆمەڵەکەوە. واتە هەرکەس رەگەز وبنەچەی گەڕاباوە سەر کورد بە ئەندام وەردەگیرا. بەلام قەرە پەپاغەکانی نەغەدە سەرەڕای ئەوەی بە کوردی قسەیان دەکرد و جلی کوردیان دەپۆشی، کەچی بەهۆی بنەچەی رەگەزیانەوە نەیاندەتوانی ببنە ئەندامی کۆمەڵە.

شێوەی رێکخستنی ژێ_کاف سەرەتا لەسەر پایەی شانە، ئیدارەی ناوچەی( مەحەللی) و ئیدارەی ناوەندی، کۆڕی باڵای راوێژی هەیئەتی ناوەندی و کۆنفرانسی ناوەندی دامەزرابوو. هەروەها هەرکامیان بەرپرس و سکرتێر( مونشی) و لێپرسراوی لێژنەی راوێژ و لیپرسراوی ئابووریان هەبوو.

ژێ_کاف بۆ هێنانە بەرهەمی کوردستانی گەورە و سەربەخۆ خەباتی  دەکرد. کۆمەڵەی ژی_کاف دابیین کردنی  سەربەخۆیی بە ئەرکی خۆی دەزانی و هەوڵیشی دەدا هەموو کوردەکان لە باکوور و باشوور و رۆژئاوا یەکگرتوو بکات و کێشەی سەربەخۆیی کوردیش بخاتە بەر دەستی هاوپەیمانان (سۆڤییەت و ئینگلیز و ئەمریکا).

لەو پیوەندییە دا کۆمەڵەی ژێ_کاف لە یەکەم  ژمارەی گۆڤاری نیشتماندا ئامانجی سەرەکی خۆی بڵاو کردەوە کە بەم شێوەی خوارەوەیە:

"ئامانجی ئێمە

ئەی برای کوردی خۆشەویست...

کۆمەڵەی ژیکاف بە پێچەوانەی هەموو بەرهەڵست و بەرتەنگ و چەڵەمەیەک، وەک بێگانە پەرەستی و دووبەرەکی خۆبەخۆ کە لەرێگەی پێشکەوتن و سەرکەوتنی  کورد دایە، بە هەموو هێز و توانای خۆی تێدەکۆشێ تا زنجیر و کەڵەوەی دیلی و ژێردەستی لە ئەستۆی کورد داماڵێ ولەم کوردستانە لەت لەت کراوەی ئێستا کوردستانی گەورە و رێک و پێک بێنێتە بەرهەم  کە هەموو کوردێک بە سەربەستی تێدا بژی."

ژێ_کاف لە وەدیهێنانی کوردستانێکی سەربەخۆ دا بڕوای بە خەباتی چەکداری و کلاسیکی و پارتیزانی نەبوو. پێیان وابوو کە بەو چەک و چۆڵەی کە لە ئیختیاریان دایە، ناتوانن بەرەنگاری تۆپ و تانگ و فڕۆکە و بیرو هزری بێ بەزەییانەی دوژمنی پێ بکەن. بڕوایان وابوو کە ئەو شێوە خەباتە رەنگە ئەوەندەی دیکە زەربە لە کورد بدات و ئەوەندەی دیکە کوردستان کاول کاری تێدا بکرێ.

کۆمەڵە لەو بڕوایە دابوو کە بۆ گەیشتن بە سەربەستی تەنها چارەی ئەوەیە بە شەقامی شارستانییەت دا بڕوا. لە رێگەی وەگەڕخستنی فەزایەکی روشنبیری، کورد لە خەوی غەفڵەت وەخەبەر بهێنێ و وشیاری کاتەوە و بۆ سەربەخۆیی کوردستان قافڵەی کاروانی خەبات وەگەڕ بخات. لەو رێگەیەش دا ئەندامەکانی سوێند خواردە بوون.

دامەزراندی ژی_کاف نوختە گۆڕانیکی گرینگ بوو لە مێژووی کورد دا. ژێ_کاف بە هۆی بەرنامەی نیشتمانی و ئامانجە سەربەخۆ خوازییەکانیەوە، بە خێرایی لە زۆربەی ناوچەکانی روژهەڵاتی کوردستان دا لق و پۆپی هاویشت. تا وای لی هات لە شارەکانی مەهاباد، میاندواو، بۆکان، نەغەدە، شنۆ و ورمێ بە تەواوی رەگی داکوتا.

چالاکییە سیاسی و رووناکبیرییەکانی ژێ_کاف

کۆمەڵەی ژێ_کاف لە یەکەم هەنگاوی خۆێدا پەیوەندی لەگەڵ حیزبی هیوا لە باشووری کوردستان دا گرت. ئەم حیزبە کە رێکخراوێکی زۆر تۆکمەی پێک هینابوو، چەند نوێنەرێکیان لە رۆژی دامەزراندانی ژێ_کاف لە مەهاباد ئامادە بوون.

دوای دامەزراندنی ژێ_کاف  بۆ پتەو کردنی پەیوەندی نێوان کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد و حیزبی هیوا، کۆبوونەوەیەکیان لە بناری شاخی " داڵانپەڕ " پێک هێنا. لەو کۆبوونەوەیە دا  رێکەوتنێکیان مۆر کرد کە لە دوازدە خاڵ پێک هاتوو و بە رێکەوتن نامەی سێ سنوور ناوی دەرکرد. ئەو دوازدە خاڵە باسی لە کێشەکانی کورد و ئامانجی هەردووک رێکخراو و چۆنییەتی داوا کاری ئەو دوو رێکخراوە بۆ سەربەخۆیی کوردستان دەکرد. هەروەها چەند بەڵێنێکیان بە یەکتر دا لە هەمبەر هاوکاری و یارمەتی دانی دوولایەنە.

ئەو پەیمانە بە خالێکی پۆزێتیڤ دێتە ئەژمار، بەڵام بە هۆی کێشەی ناخۆیی حیزبی هیوا، کە بەشێکیان لایەنگریان لەوە دەکرد بۆ گەیشتن بە ئامانجەکیان دەبێ پشتگیری بریتانیا و قۆڵی وڵاتانی رۆژئاوا بە دەست بهێنن و بەشێکیان بە پێچەوانەوە داخوازی پشتگیری سۆڤیەت بوون، هەر بۆیە نەیانتوانی نێوەڕۆکی پەیمانی سێ سنوور لە نێوخۆیاندا جێبەجێ بکەن. بەهانەشیان ئەوە بوو کە ژێ_کاف لایەنگری سوڤیەتە.

کاتێک کە مەلا مستەفای بارزانی بە یارمەتی حیزبی هیوا دوای گەڕانەوەی لە سەماوە شۆڕشی بارزانی رێکخستەوە و ناوچەی بارزانی لە دەستی دوژمن پاک کردەوە، ژێ_کاف لەو کاتە ئەرکی نیشتمانی خۆی بە جێگەیاند و بە خەتی درشت  لە گۆڤاری نیشتماندا نووسیبوویان:

"ئەو جەنگەی کە سەرۆکی گەورەی کورد مەلا مستەفا هەڵیگیرساندووە ئیختیلالی میللی کوردە."

بەو مەبەستەش کۆمەڵە لە نامەیەک دا دەستخۆشیان لە مەلا مستەفا کرد. هەروەها لەو نامەیە دا داوایان لە مەلامستەفا کرد کە سیاسەتی خویان بەرانبەر بە داگیر کەرانی عێراق ( بریتانیا) و هەروەها سۆڤیەت روون بکاتەوە. تەنانەت داوایان لە بارزانی کردبوو کە داواکارییەکانیان بەرانبەر ئازادی کوردستان روونتر بکەن کە ئایا تەنها داوای سەربەخۆیی باشووری کوردستان دەکەن یان سەرجەم کوردستانی گەورەیان مەبەستە.

لەگەڵ ئەوەش دا نوێنەرانی  چالاکی کۆمەڵە، دەستیان  بە پەیوەندی گرتن لەگەڵ لێپرسراوانی سۆڤیەت بە تایبەت کۆنسووڵی سۆڤیەت لە ورمێ و تەورێز کرد. عەبدولرەحمان زەبیحی لەگەڵ چەند کەسی دیکەی ئەندامی کۆمەڵە، لە میانەی چەند چاو پێ کەوتن و دانیشتنەکان دا رۆڵ و سەنگی کۆمەڵەیان بۆ ئەو لێپرسراوانە روون کردەوە.

زۆرجار ژێ_کاف لە گۆڤاری نیشتمان دا ئاماژەی بە دەسکەوتەکانی شۆڕشی ئۆکتۆبری 1917 روسیا کردووە. لە رێگەی نووسینی یادداشت نامە و داوا کاریش بۆ حکوومەتی تاران بۆ بەدەست هێنانی ئیمتیازی نەوتی باکووری ئێران چەندین جار پشتیوانی  لە سۆڤێت کردووە. ئەوەش  تەنها بۆ مسۆگەرکردنی پشتیوانی و راکێشانی مەیلی سۆڤیەت بۆ لای خۆیان بوو.

لە هەمان کات دا سۆڤیەت سیاسەتی روونیان بەرانبەر بە ژێ_کاف نەبوو. دەیانوت ژێ_کاف  ئێمەی تەنیا تا کاتی  رزگاری و سەربەخۆیی دەوێ. تەنانەت زۆر جار بە  بەکرێ گیراوی ئینگلیزیان لە قەڵەم دەدان. دوایەش داوایان لێ کردن کەوا باشترە دەست لە ئامانجی سەربەخۆیی کوردستان هەڵگرن  و هاودەنگ بن لەگەڵ حیزبە دێموکراتەکانی نێو ئیران.

هاوتەریب لەگەڵ ئەوە، پێدەچێ کە ئومێدیان بە رۆژئاواش هەبووبێ. بۆیە لە کۆشش دابوون لەگەڵ لێپرسراوانی ئینگلیزیش پەیوەندیان هەبێ. لە گۆڤاری نیشتمان دا بەو شێوەیە باس لە ئینگلیزەکان دەکەن:

 " کورد ماوەیەکی زۆرە کە هەستی بە نەجابەت و مرۆڤ دوستی بریتانیا کردووە. ئەم حکوومەتە گەورەیە بە دریژایی مێژووی ئیمپراتۆری خۆی، هەمیشە پارێزگاری سەربەخۆیی و ئازادی نەتەوە بچووکەکانی گیتی کردووە. بۆیە دلنیاین کە بۆ ئیمەی کوردیش بە هەمان شێوە دەبێ."

لە ئاستی ناوخۆش دا کۆمەڵە پێشەنگی رەوتی نوێ بوو دژی نیزامی سوننەتی راوەستا. سەرەڕای ئەوەی کە ئاغا و دەرەبەگەکانیان بە رێگر لە بەردەم بووژانەوەی کوردستان دەزانی، بەڵام هەوڵی ئەوەشیان داوە کە بەشێک لە ئاغاو دەرەبەگەکان بۆ لای خۆیان  رابکێشن. کۆمەلێک لەو ئاغا و دەرەبەگانە و کەسانی ئایینی_ نەتەوەیی هاتنە پاڵ کۆمەڵەوە. یەکێک لەو کەسایەتییە ئایینی _ نەتەوەییانە  قازی محەممەد بوو.

هاتنی قازی محەممەد لە ساڵی 1944 بۆ ناو کۆمەڵە کاریگەری قووڵی کردە سەر کار و چالاکییەکانی  کۆمەلە. چۆن  هەم لەباری شەخسیەت و کەسایەتییەوە جێگەی رێزی هەموو خەڵکی ناوچەکە بوو، هەمیش لە بواری زانایی و دانایی جێگەی بەرزی هەبوو. ئەندامەتی قازی لە کۆمەڵەدا، ژێ_کافی زۆر بە هێزتر کرد و زۆری نە خایەند قازی بوو بە کەسێکی خاوەن بڕیار لە لە کۆمەڵەدا.

هەر لە چوارچێوەی کارەکانی کۆمەلە، کاتێک کە خەلیلی فەهیمی وەزیری فەرهەنگی ئەو کاتی ئێران سەردانی مەهابادی کرد، کۆمەلەَی ژێ_کاف داوا کارییەکیان  گەیاندە دەستی، کە ئەو چەند خالەَی تێدا نووسرابوو:

١ . لە لایەن حکوومەتی ئێرانەوە زمانی کوردی بە زمانی رەسمی ناوچە کوردنشینەکان کە زیاتر لە سێ ملیۆن کەسە، بناسرێ.

٢ . زمانی کوردی زمانی خوێندن، زمانی ئێدارەکان ( دایرە کان) و زمانی دادگاکانی کوردستان بێ.

٣ . کارمەند و کاربەدەستی ئیدارەکانی کوردستان، سەرجەمیان کورد بن.

٤ .باج کە لە کوردستان کۆ دەکرێتەوە، دەبێ بە مەبەستی دروست کردنی نەخۆشخانە و قوتابخانە و ئاوەدانی کوردستان بێ نەک بۆ جوانکاری شاری تاران.

٥ . ئەوانە داواکاری سەرەتایی ئێمەیە. بەڵام ژێ_کاف ئەو مافەی کورد بە سروشتی دەزانێ کە دوای کوتایی شەری دووهەمی جیهانی لەگەلڕ تاران دابنیشێ و دوارۆژی خۆی بۆخۆی دیاری بکا.

٦ . چارەنووسی کورد بە دەستی خۆیەتی نەک تاران.

ماوەیەک دوای بڕانەوەی شەڕ دووەمی جیهانی لە نێو ئێراندا، ئەڕتەش و ژاندارمەکانی ئێران بە هۆی  لەمپەرێک کە ئەرتەشی سوور لە ئازەربایجان پێکی هێنابوو، نەیدەتوانی بێتەوە مەهاباد. بویە دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی شاری مەهاباد درابوو بە چەند سەرۆک عەشیرەتێک. بەڵام ئەوان نەیانتوانی  جڵەوی دەسەڵاتی شار کۆنتڕۆڵ بەکەن. ئیتر پارێزگاری ورمێ (رەزاییە) قازی محەممەدی وەک حاکمی شار دیاری کرد. هەر لەو ماوەیە دابوو کە قازی محەممەد و هەیئەتێک لە کاربەدەستانی مەهاباد بانگێشتی تاران کران

بە بانگێشت کردنی قازی محەممەد و هاورێکانی بۆ تاران و دەست بەسەر کردنیان لەوێ، دۆخی ناوچەی مەهاباد هێندەی تر شڵەژا. بۆشایی دەسەڵات هەلی بۆ کۆمەڵەی ژێ_کاف رەخساند. لە رۆژی  26ی رێبەندانی هەمان ساڵ واتە 1323ی هەتاوی (1945) ، هێرشێکی چەکدارییان کردە سەر شارەبانی مەهاباد کە 14 پاسەوان پارێزگارییان لێ دەکرد. لەو هێرشە دا پێنج پۆلیس کوژرا وهەرچی بەڵگەنامەش بوو دەستی بەسەر داگیرا. هەتا قازی لە تاران هاتەوە وەزعەکە هەروا بە شپڕێوی ماوە.

ژێ_کاف لە کۆنگرەی دووهەمی خۆی دا بڕیاری دەرکردنی گۆڤارێکی دا بە ناوی " نیشتمان" کە ئەم گۆڤارە زمانحاڵی کۆمەڵە بوو. نیشتمان بوو بە مینبەرێک بۆ دەربڕینی بیروڕا و مەبەست و ئامانجەکانی کۆمەڵە. لەگەلڕ ئەوەش دا هەلێکی لەباری رەخساند بۆ پێگەیاندنی دەستەیەک لە نووسەران و شاعیرانی رۆژهەڵاتی کوردستان کە یەکەمین ئەزموون بوو گۆڤاری تایبەت بە خۆیان هەبێ و نووسینەکانیانی تێدا بڵاو کەنەوە.

نیشتمان بە نهێنی لە تەورێز دەردەچوو کە سەرجەم 9 ژمارەی لێ بڵاو کراوە. ژمارەی یەکەمی لە پووشپەڕی 1322ی هەتاوی( ژوئەنی 1943) دەرچوو. دروشمەکانی سەر نیشتمان، دروشمی نەتەوەیی بوون. بۆ وێنە لە لاپەرەی یەکەمی  ژمارەی یەکەم دا نووسراوە: " بژی سەرۆکی کورد وکوردستان و هیوا."

هەروەها کۆمەڵە کارێکی گرینگی دیکەی ئەنجام دا کە دەرکردنی رۆژ ژمێریکی کوردی بوو. تا ئەو کات قەت وا بە رێک و پێکی ناوی مانگە کوردییەکان بە کار نە هاتبوو و سەبتی رووداوە گرینگەکانی کورد لە سەر رۆژ ژمێرەکان نەکرابوو.کۆمەڵە توانی  دووساڵ لە سەر یەک 1322 و 1323ی هەتاوی (واتە 1943و1944ی زایینی) ، دوو رۆژ ژمێر دەر بکات

کۆمەڵەی ژێ_کاف لەگەلڕ گۆڤاری نیشتمان کۆمەڵێک دیاری نووسراوەیی دەدا بە لاوانی کورد. لەم بوارەش دا خزمەتی بەرچاویی بە رۆژنامە گەری و ئەدەب و زمانی کوردی کردووە. بۆ وێنە چەند نامیلکەی وەک: دیاری مەلامحەممدی کۆیی، گوڵبژێری دیوانی حاجی قادری کۆیی، دەستە گوڵێکی جوان و بۆن خۆش لە باخی  نیشتمانپەروەری، هەروەها گەلێک بەیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی وەک پاشکۆی نیشتمان دەردەکرد.

ژێ_کاف رێکخراوی لاوانیشی پێکهێنا لە ژێر ناوی " سازمانی جەوانانی کورد" هەروەها هەوڵی داوە کە چەندین کادری سیاسی لە نێو لاواندا بەرهەم بهێنێ. هەر لە ناو لاوان دا بڕەوی بە شانۆی دایکی نیشتمان داوە و چەندین  تێئاتر و نەمایش نامەی بەرێوە برد. لە رێگەی داهاتی ئەو تێئاتر و نەمایش نامانەوە کۆمەڵە توانی  چاپخانەیەکی دەستی بکرێ لە و مەهاباد دایمەزرێنێ.

یەکێک لە کارە هەرە گرینگەکانی  کە کۆمەڵە ئەنجامی دا و هەنگاوی بۆ هاویشت، ناساندنی کێشەی کورد بوو بە زلهێزەکانی جیهان. لەم پەیوەندیەش دا هەنگاوی باشی لە بەرانبەر سۆڤیەتییەکان هەڵێنا.

بەرە بەرە ژێ_کاف بوو بە رێکخراوێکی چالاک لە کوردستان دا. لە بۆکان، سەردەشت، سەقز، کرماشان، میاندواو، شنۆ، کەرکووک، رواندز، هەولێر، سلێمانی و تەنانەت لە باکووری کوردستانیش کومیتەی ناوخوویان هەبوو.

ژێ_کاف جگە لەوەی کۆمەڵەیەکی سیاسی بوو، کۆمەڵەیەکی کۆمەڵایەتیش بوو، چون لەو سەردەمە دزی و جەردەیی و رێگری وخراپە و نێوان ناخۆشی و زۆر دیاردەی کۆمەڵایەتی دیکەش وەلا نرابوو. تەنانەت دیاردەی ناوچەو ناوچەگەرایی وەلا نرا، قالبێکی نەتەوەیی بە خۆوە گرت و هەروەها  بووە هۆی بڵاو بوونەوەی گیانی نیشتمانپەروەری ولە خۆ بردوویی.

سەرەڕای هەموو ئەوانە، ژی_کاف کە لە لایەکەوە رێکخراوێکی ناسیۆنالیستی بوو، لە لایەکی دیکەشەوە رێکخراوێکی داخراو و نهێنی بوو کە وڵامدەری باروودۆخی تازەی رۆژهەڵاتی کوردستان نەبوو. بۆیە لەگەلڕ پەرەئەستاندنی جووڵانەوەی نیشتمانی و هەلوومەرجی رۆژ، ژێ_کاف چ لە بواری پڕۆگرام و شێوەی رێکخراوەیی وچ لە بواری سیاسی، پێویستی بە دەستکاری و گۆڕان هەبوو.

لە ساڵی 1324ی هەتاوی (1945) بەرە بەرە دەرکەوت کە ئیتر کۆمەڵە ئەو رێکخراوە نییە کە بتوانێ جوڵانەوەی رۆژ بە رۆژ پەرە گرتووی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان بەرێوە ببات. بۆیە لە رۆژی 25ی گەلاوێژی1945، لەسەر دارووپەردووی کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد حیزبی دێموکراتی کوردستان  بە پڕۆگرامێکی سەردەمیانەوە لە شاری مەهاباد دامەزراو  پێشەوا قازی محەممەد بە سەرۆکی حیزب دیاری کرا

 

 

ئا. سۆران ب

 

 

 

o MEDIA facebook

ژێر بەش