photo 2019 08 27 12 19 40
 
 
کاتی ئەوە گەیشتووە کە بابەتەکانی وەکوو ئازادی و دێموکراسی و بەرابەری کە لە مێژە و لە سەدەکانی ڕابردووە خەڵک بۆ گەیشتن بەو ئامانجانە قوربانی بۆ
داوە، لەگەڵ پەیوەندییەکانی دەسڵاتدار لەناو کۆمەڵگا بە تەواوەتی بکەوێتە بەر دەستی خەڵک و بە ڕوونی باسی لەسەر بکرێت، بۆ گەیشتن بە ئازادی  و بەرابەری و دێموکراسی ڕاستەقینە نێوان مرۆڤەکان، پێویستە کە دۆخی کۆمەڵگا و پەیوەندییەکانی دەسڵاتدار لە ناو کۆمەڵگا گۆڕان کاڕی بەسەڕ دا بێت، ئەگەر چاو لە  سەدەی ڕابردوو لە ئێران بکەین دەتوانین ئەو ڕاستییە ببینین کە زۆڕبەی خەڵک لە نەبوونی ئەڵتێرناتیڤێکی یەکگرتوو، خەبات و   لەخۆبوردوویان لە پێناو کەمینەی دەسڵاتداری وڵات قوربانی بووە. فرتوفێڵی ڕێژیمی دەسڵاتدار ھەمووکات و بەدرێژای مێژوو سەلماندوویەتی کە بەرژەوەندی و ئیدیئۆلۆژیەکەیان  لەبەرچاوو سەرترە تاکوو بەرژەوەندی گشتیی خەڵک و ھەوڵیانداوە کە قەڵەشتگەڵێکی قووڵی چیینایەتی ناو کۆمەڵگا لە پشتەوەی پەردەی ئایین بشارنەوە. 
 
شەپۆڵی گرێدایی بە دێموکراسی و دێموکراسی کردنی سیستمی سیاسی وڵاتەکان بەبیانووی نیزامێکی ڕێدراو، ھەمەلایەنە و بڕوایی لە لایەن خەڵک و خەڵک ساڵاڕان و دیموکراتەکانی مێژووی لە چەن دەیەی ڕابردوو پەرەی سەندووە و ھەوڵ و تێکۆشانی وڵاتان و کەسایەتیە سیاسیە جۆراوجۆرەکان ئەوە بووە کە ھەنگاویێکی بەھێز بۆ دێموکراسی و دێموکراتیزە کردنی سیستمی بەڕێوبەری وڵاتان ھەڵ بگڕن، لەبەر ئەوەی وڵاتی ئێرانیش بە بۆنەی تایبەتمەندیەکانی کۆمەڵاێەتی و فەڕھەنگی و ئابووری کە ھەیەتی، یەکێک لە ئەو وڵاتانەیە کە لە ناو دەیەی دێموکراسی دایە و ھەروەھا وەکوو وڵاتێک کە لە پێناوی پڕۆژەی بەرینی دیموکراتیزایشن یا درووست بوونی خەڵک ساڵاڕی جێی گرتووە، بەڵام  بەداخەوە وڵاتی ئێران تا ئەورۆ نەیتوانیوە لەم بارەوە پێشڕەوی بکات و یا ئەزموونێک بەدەس بێنێ. درووست کردنی دیموکراسی لە وڵاتێکی وەکوو ئێڕان بە بۆنەی قۆناغی ھەستیاری ئێستا و پێکھاتەی کۆمەلاێەتی و چیینەکانی کۆمەڵایەتی و کەمیی فەڕھەنگی و دواکەوتووی ئابووری کاڕێکی سادە و ساکاڕ نیە، بڵام لە لایەکی دیکەوە دەرفەتی ھەمبەرو دەروەستی کۆمەڵگای جیھانی لەم بوارەدا ناتوانین لەبەڕ چاو نەگرین، ئەگەر چی دیموکراتیک کردنی سیستمی سیاسی ئێران لە ناو دەستووری کاری مسۆگەر کردنی ئاسایش و ململانێ لە گەڵ ترۆریسم ئەنجام دەگرێ. ھەروەھا لەم پێناوەدا تواناییەکان و چەمەوازیەکانی ناوخۆی وڵات لە ناو چەرخەی سیستمی نادیموکراتیک و دیکتاتۆڕ و تۆتالیتر بە سیستمێکی ھاوبەشی_کێبەرکێیی سیاسی و کۆمەڵایەتی جێگیر بووە.
 
ھەروەھا کە دەزانین دیموکراسی سیستمێکە کە لە ویستو رەزامەندی خەڵک دروست بووە و ڕەوایی حکومەتیش لە خواست و رەزامەندی شارۆمەندان سەرچاوە دەگڕێ، ھەڕکات لە بیرمان بێ کە کۆمەڵگا لە نەتەوەکانی جیاواز پێکھاتووە کە ویستو داواکاری جیاوازیان ھەیە بەم ئاکامە دەگەین کە بەڕێوەبردنی کاری سیاسی و کۆمەڵایەتی، ئێمە لە گەڵ داواکاڕی جۆراوجۆر ڕووبەڕوو دەکاتەوە کە لە لایەکەوە دیموکراسی ئەبێ بۆ ھەموو خواستەکان سەڕنج بدات و لە لایەکی دیکەشەوە ئەبێ بۆ ئەم داواکاریانە بە شێوازێک  ھاوسەنگی پێک بێنێ کە داواکاریەکان لە بەرامبەر داواکاریەکانی دیکە سەرکوت نەبێت و یا لەبیر نەکرێ، لە لایەکی دیکەوە دیموکراسی سیستمێکە کە تەئکییدی لەسەر ماف و ئازادی خەڵک ھەیە. ڕوونە کە مەبەست لە ماف و ئازادی خەڵک، ماف و ئازادی تاک بەتاکی خەڵکە، بڵام پرسیار ئەمەیە، کە چۆناوچۆن دەتوانین ماڤ و ئازادی خەڵک بپاڕێزین و پاڵپشتی بکەین کە نەبێتە ھۆی تێک چوونی ئۆتۆریتەی سیستم؟
خاڵی دژوازی لەوە دایە کە ئەگەر بنەمای  حکومەت لەسەر داواکاری تاکبەتاکی خەڵک دابنێرێت و حکوومەتیش شوێنکەوتووی بەئەژمار بێنین، سەقامگیری و ئۆتۆریتەی سیاسی لەلایەن داواکاڕی زۆڕ و ھەندێ جار جیاوازی تاکەکان، بە سنووردارێتی و کێشەگەلی زۆر ڕووبەڕوو دەبێتەوە، چوون ویستی خەڵک، پاشڕەوی دۆخ و لە بەرژەوەندی کەسێنی دایە و ئۆتۆڕیتەی حکوومەت لە گۆێڕایەڵی خەڵک و سەقامگیری ڕێژەی دایە. دیموکراسی بە ھیچ جۆرێک سیستمێک نیە کە پێویستی ئۆتۆریتەی سیاسی بۆ حکوومەت رەت بکاتەوە بەڵکوو ئەیھەوێ لە سەر بنەمای دیموکراتیک ڕەوایی پێببەخشێ، گڕینگی پێ دان بەسەقامگیریش بەشێک لە پێداویستییەکانی دیموکراسیە. بەڵام گرێوی دیموکراسی لەوەدایە کە ئۆتۆریتەی سیاسی نابێ سەرکۆتکەری ویستی ئازادی خەڵک بێ.
 
ڕەنگە فۆڕمی ھەمچین قسەیەک نەسازاو بێت و لە ناو ھێزڕی مرۆڤ نەگۆنجێت چوون بەوجۆڕە کە لە سەڕوە ئاماژەمان پێکرد ئۆتۆریتە لە گەڵ ئازادی و ویستی تاک بە سادەو ساکاری یەک ناگرێتەوە،  چوون ئۆتۆریتەو سەقامگیری فرەتر لە گەڵ دەسڵاتو ھێز تەبایی زیاتری ھەیە، بڵام ھێز و دەسڵات، ئەم سەقامگیریە بە سەرکۆت کردنی ویستو ئازادی تاکەکەسی بەدەس دێنێ، ڕەوتێک کە لە ناو سیستمە دیکتاتۆرەکان برەوپێدەرە.
 
چاڕەسەر کردنی ئەم دژوازیە سادە نیە، بەڵام لەسەر بنەمای یاسا و شوێنکەوتووی یاسا پێک دێنن، یاسایش لە بیروو بۆچوونی خەڵک سەرچاوە دەگرێت، بڵام بەھیچ شێوازێک شوێنکەوتووی بەرژەوەندی تاکەکان نیە و لەسەر بەرژەوەندی گشتییە، یانی یاسا، بەرژەوەندی تاکەکانی کۆمەڵگا لە چوارچێوەی بەرژەوەندی گشتی پێناسە دەکات، لەم بواڕە دا یاسا تەنیا چوارچێوەیەک دەخاتە بەردەست کە ماڤ و ئیمتیازەکانی خەڵکی ژێردەسەڵاتی خۆی، تووشی ھەڕەشەو دەستدرێژی نەبێت، حکوومەت ھەرچەن ئەو یاسانە ئیجرا دەکات بەڵام خوودی حکوومەتیش شوێنکەوتووی ئەو یاسایە، لەبەر ئەوەیە یاسا ھەوڵ دەدات کە بۆ ڕاگرتنی دیسیپلین و سەقامگیری کۆمەڵگا "ھێز" و دەسەڵات لە چواڕچێوە دابینکراوەکان ئیجرا بکات، بە لێکدوانێکی دیکە دیموکراسی، دەسڵات لە حکوومەت ناستێنێ بەڵکوو رێز لە دەسڵاتی حکوومەت دەگڕێ و حکوومەت شوێنکەوتووی یاسا دەکات و لەم ڕێگاوە ئۆتۆریتەی حکومەت بە "ئۆتۆریتەیەکی یاسایی" پێناسە دەکات، بڵام ڕەچاوکردنو ھاواھەنگی یاسا، پێویستی بە بارودۆخ وبەستێنەکانی فەرھەنگی و کۆمەڵایەتی ناو کۆمەڵگا ھەیە، یانی ھەڕکات کۆمەڵگا بە ئاستێکی بانتر لە پێشکەوتنی خۆی گەیشتەبێ، یاسایش باشتڕ وەردەگڕێت، بەم بۆنەیەوە، دیموکراسی ھەوڵ دەدات کە پڕۆسەی گووران، سەقامگیر و ئۆتۆڕیتە لە گەڵ ڕاگرتنی ماڤ و ئازادی تاکەکەسیەکان بە دەس بێنێ، ڕوونە کە کاتێک دەتوانین "دیموکراسیەکی سەقامگیر و ئۆتۆڕیتە" پێک بێنین کە بیروبۆچوونی خەڵک پشتیوانی بێت، گەیشتن بەم قۆناغە پێویستی بە پێشکەوتنی مەدەنی و سیاسی کۆمەڵگا ھەیە، کەواتە دیموکراسی، حکوومەت، ئۆتۆریتەو سەقامگیریەکی لە ھەلسووکەوتی مرۆڤەکان دەزانێ و ئەوەش بەتووندی بەبەستێنەکانی کۆمەڵایەتی و فەڕھەنگی بەستراوە، ئەم بارودۆخەو بەستێنانە ئەبێ دابین بکڕێت و خەڵکیش ئەبێ بەو ئاستەی لە بواری سیاسی و گەشەی فکری بگەیەن کە بۆ پاڵپشتی لە سەقامگیری دیموکراسی و ڕاگڕتنی ئۆتۆڕیتەی دیموکراسی ھەوڵ بدەن، دەزانین کە دەسڵاتی دیموکراسی، لە پاڵپشتی خەڵک سەرچاوە دەگڕێ.
بەڵام تا گەیشتن بەم قۆناغە، دیموکراسی مەترسی زۆری لەسەرە؛ وەکوو کەڵکاوەژووی کەسایەتیە سیاسیەکان لە نەرمی دیموکراسی یا درووست بوونی بێ سەرەوبەرەی لە ناو کۆمەڵگا، زاڵ بوون لەسەر چارەنووسی خەڵک یا کەوتنە ژێر دەسڵاتی گروپێکی خەڵک خەڵەتێن.
 
ئەم مەترسیانە کاتێک بوونیان ھەیە کە خەڵک بەپێوانەی شیاو، بەڕۆڵی ھەستیاری خۆی لە داھێنان و چاودێری سیستمی سیاسی ئاگادار نەکرا بن 
 و لە ئاستێکی ھەڕە نزمی شعووری سیاسی دا بوون و یا لە بەرامبەر چارەنووسی خۆیان پەرچەکردارێکی ئاگاھانە نیشان نەدەن، بەخۆشحاڵیەوە کە ئەم بەشە لە تێگەیاندنە لەباڕەی پێشوازی و داکۆکی لە دیموکراسی لە گەڵ پێوانە و بایەخە کۆمەڵایەتیەکانی کۆمەڵگای ئێمە ھاواھەنگی ھەیە، بەتایبەت ئەوەی کە خەڵکی ئێمە لە ساڵانی ڕابردوو بەھۆی قەیران و شەر وھەروەھا رێژیمی دەسڵاتدار و سەرەڕۆ، تووشی خەساری زۆر و گەورە بوونە، کەواتە پاساوەکان کە بۆ کۆمەڵگای ئێمەلەبەردەست دایە بۆ بەدەسھێنان و جێگیری سیستمی دیموکراتیک، ھۆکار و بنەمایەکی ڕوونی ھەیە، جێگای ئاماژەیە کە لێکدانەوەی نادڕووست یا ڕەقاوی کە کە لە چەمکی دیموکراسی دەگوترێ و یا ماناکانی ھەڵە کە لە ئازادی دەربڕاوە ھیچ پەیوەندیەکی لە گەل دیموکراسی و سیستمی دیموکراتیک نیە.
ڕێبوار مەسعوودی