341123 4b39b65b936f65acde452097668701b8

دەڵێن: ئاخۆ شێعر چییە؟ "ئاه سینە سوزی كز جگر خیزد/ نوای دردمندی كز دل دیوانە برخیزد" 

 

ئەم بەیتە شێعرە ساڵانێكی زۆرە لەبەرمە و هیچكاتێ لەگەڵ تاریف و پارامێترە ئەكادێمییە ئەمڕۆییەكاندا نایەتەوە، بەڵام دەربڕی بەشێك لە دادە و تایبەتمەنییە واتاییەكانی بەرهەمە ئەدەبییە گشتگیرەكانە. بەرهەمگەلێك كە بە ئاسانی دەچنە دونیای زەینیی هەر شاعێر، یان بەردەنگێكەوە و هێندە سەمیمی و لەبەردڵانن، لەناكاو لەسەرووی خانەی هەستی بەردەنگی بەهەستدا جێگا دەگرن.

چ هۆكارگەلێك دەست دەدەنە دەستی یەكتر كە هەندێ بەرهەم، بەم چەشنە لەگەڵ خوێنەر و گوێگری تایبەت و گشتی دەبنە هاوەڵ و نەوە دوای نەوە خێوەتی سادەیی و ساكاریی ناوەرۆكیان لە زەینی بەردەنگێكی هەڵدەدەن؟ بۆ وەڵامدانەوه بەم چەشنە پرسیارانه پێویست بەوە ناكات بەدوای خەسڵەت و سەرچاوە و ژێدەرەكاندا بگەڕێین، بەڵكوو دەتوانین بە رێكارێكی سادە، بگەینە سیمای رواڵەتی و واتایی ئەم چەشنە شێعر و بەرهەمانە بگەینە هەندێ وەڵامی پوختە. بەگشتی ئەم چەشنە بەرهەمانە بەدوای واتاگەلی خەیاڵی و ئەبستراكەوە نین. خۆیان لە دەستەواژەگەلی قورس و نامۆ بەدوور دەگرن و لە وشه ‌و دەستەواژەگەلێك كەڵك وەردەگرن كە لە كۆزەین و هەنبانەی وشە كۆمەڵایەتییه گشتییەكانی كۆمەڵگەدان و نامۆ نین. بەگشتی ئەم وشانە لەگەڵ كەڵكەڵە، ئامانج، دڵەڕاوكێ و هیوا و ئومێدەكاندا گرێ دراوە. 

كرماشان وەك گەو‌رەترین شاری كوردنشینی ناوچە كوردنشینەكانی ئێران، خاوەنی گەلێك لەم دەقە ئەدەبییانەیە. ئەدەبیاتی كوردی لە سەرچاوە و فاكتەرە واتاییە فەرهەنگییەكانی ئەم دەڤەرە، پشكێكی بەرفراوانی لە جوغرافیای ئەدەبی كوردیدا هەیە و لە دیالێكت و لقە جیاوازەكانی ئەم زمانەدا گەیشتۆتە ئاستێكی بەرز، كەوایە سروشتییە كە بڵێین: "بیاڤ و نێوەندی ئەدەبی كوردیی كرماشانیش تەژییە لە خەسڵەت و لقەكانی دیكەی تایبەت بە ئەدەب.‌ لەم لقە ئەدەبییانەدا رووبەڕووی ناوگەلێكی بەرز و مانادار دەبینەوە كە لە نێویاندا "شاهموراد موشتاق وەتەندووست" ناسراو بە (شامی) كەسێكی بەناوبانگ و ناو بەدەرەوەیە. شاعێریك كە نە پرەستیژی شاعێرانی هاوچەرخی خۆی رەچاو دەكرد، نە بەخت و رۆژگاریش نیعمەتی بینایی رواڵەتیی كامڵی پێ بەخشیبوو و نە بەخشندەی خیلقەت كەشكۆڵی سەرشانی بە گەنجی رەنگاوڕەنگەوە رازاندبۆوە. تەنیا بە وتەی گێڕەرەوەی هاوسەردەمەكانی لە لەناو پێچ و خەمی یەكێك لە كۆڵانە تەنگەبەرەكانی كرماشاندا دەروێش ئاسا و لەوپەڕی بێدەرەتانیدا دەژیا و كاسبێكی سادەی گەڕۆك بوو كە زۆر جار لە رەوت و ڕەوڕەوەی ژیاندا ئازار و ئاستەنگی زۆری بۆ هاتە پێش.

لەلایەك ئەگەر گرفتی بینایی نەبایە، لەوانە بوو ئەو هەوڵانەشی بۆ بژیویی ژیان لێ زەوت كرابا و رووناكییە دەروونییەكەی رووبەڕووی چارەڕەشی ببوایەتەوە. ئەو سەردەمانێك لە گەڕەكی چەنانی دەژیا، ساڵانێكی زۆره لە بەهەشتی زەینی زۆرێك لە لایەنگر و ئۆگرانی شێعری كوردی لە هاتوچۆدا بووە. شامی كە ساڵی ١٣٦٣ی هەتاوی كۆچی دوایی كرد، ئیتر نەتەنیا لە دنیای رووناك دەروونەكان، بەڵكوو لە گوڵستانی رۆچنە دوور و نزیكەكانی دڵی لایەنگرانیدا خۆی دەنوێنێ. 

دەگمەن كەسێك هەڵدەكەوێ كە ئاشنای كرماشان و فەرهەنگ و ئەدەبیاتەكەی بێت، بەڵام بۆ چەندین جار شێعرەكانی "شامی كرماشانی"ی نەخوێندبێتەوە. "چەپكەگوڵ" گێڕانەوەی دنیای زەینیی شامی كرماشانییە، دنیایەك كە ساڵانێكە هێشتا بۆ خوێنەر و بەردەنگەكانی تازەیە و قسەی بۆ وتن هەیە. لەناو ئەم كۆمەڵە شێعرەدا، دەتوانین دیمەن و وێنەی جۆراوجۆر لە نیگەرانی ‌بینین. ‌ لایەن و توخمی هەستیاری‌ بگرە هەتا خەسڵەتە كۆمەڵایەتی و هەندێ جار سیاسییەكان هەمووان دەتوانن شامی كرماشانی بە باشی بكەنە ئاوێنەی باڵانوێنی رۆژگارێك كە دۆخی زاڵی ئەو سەردەمە لە هەمبەر خەڵكی كرماشاندا داینابوو. یەكێك لە بەناوباگترین بەرهەمەكانی شێعری "كرانشینی"یە كە لەناو خەڵك زۆر جێگەی گرتووە. لەم نووسراوەدا هەوڵ دەدرێت لایەنی واتایی و ناوەڕۆك و رواڵەتی ئەم شێعرە تاوتوێ و شەن و كەو بكرێت. 

شێعری "كرانشینی" شێعرێكی كۆمەڵایەتییە. لە سەردەمی ژیانی "شامی"داهەندێ شاعێر و هۆنەری دیكەی كۆمەڵایەتی هەبوون كە بە تێڕوانینێكی كۆمەڵایەتییەوە پەرژاونەتە سەر شێعر كە هەتا ئەمڕۆ دەیەی ٩٠ی هەتاوی ئەم جۆرە شێعرە گشتی و جەماوەرییانه بوونەتە جێگەی سەرنجی زۆر خەڵك.

یەكێك لە گرنگترین خەسڵەتە دەروونییەكانی شێعری ئەم سەردەمە‌ كەوتە بەر سەرنجی توێژە جۆراوجۆرەكانی كۆمەڵ، هەمان توخمی شێعری كۆمەڵایەتییە كە بە قووڵی رۆچۆتە ناخی دڵەكانەوە. ئەگەر پێناسەی ئەفلاتوون لەبارەی شێعر قەبووڵ بكەین "ئامانجی سەرەكیی شێعر كاریگەری و رەخنە كردنە بۆ ناو دڵەكان" (رەخنەی ئەدەبی، ٣٠٨) دەكرێ شامی بە سەرقافڵە و رچەشكێنێك دابنێین كە شێعری لە جوغرافیای فەرهەنگیی كوردیی كرماشانیدا كاریگەرییەكی بەرچاوی لەسەر هەست و دڵەكان هەیە.

‌دەكرێ "كرانشینی" بخەینە خانەی شێعرە ریالیستییەكانەوە، بەو تێبینییەی كە لەنێو بەرهەمە ریالیستییەكاندا، پتر لە هەر شێواز و لقێك بە ریالیزمی سەرەتاییەوە نزیكە. "لە هەقێقەتدا ریالیزمی سەرەتایی لە هەمبەر نواندنەوەی ورد، كامڵ و راستگۆیانەی ژینگەی كۆمەڵایەتیی هاوچەرخدا خۆی بە دەروەست دەزانێت، بەڵام ئەم خستنەڕوو و نواندنەوەیە زۆر ساكار و گشت فامە و هیچ رێكار و پارادایمێك ناخاتەڕوو" شامیش بە شێوەی ناخودئاگا لە هەمبەر ئەم پەیمان و بەڵێنەدا خۆی بە دەروەست زانیوە و خۆی داوەتە دەم شەپۆلی ئەم روانگەوە. 

مەردم باینە دیار ئی بەدبەختییە
لە من بەدبەختتر وەی شارە نییە

شێعر بە واژەی "خەڵك" دەست پێدەكات. خەڵك، هاوار و چریكەیەكە كە بێ قسە و ورتە لەلایەن شاعێرەوە كراونەتە بەردەنگ. شامی لە شێعرێكی دیكەشدا هەمان كۆپلەی یەكەم دووپات دەكاتەوە و دیسان هاوار لە "خەڵك" دەكات. ئەم دەسپێكە لەباری واتاییەوە دەكرێ بۆ بەردەنگ زۆر شیرین و جێگیر بێت. چونكە لەباتیی وشەگەلی تر، سادەترین و لە هەمانكاتدا پاكترین وشە دەسپێك و دەروازەی شێعرێكه چیرۆك ئاسا كە رەهەند و لایەنەكانی ژیانیان دەگێڕێتەوە. 

شامی لە هیچ قوتابخانە و مەكتەبێك دەرسی نەخوێندبوو، بەڵام بە وردی تێگەیشتبوو كە ئاخۆ چۆن چۆنی دەبێ لەگەڵ خوێنەر رووبەروو ببێتەوە و ڕێزی لێبگریت. لە ماوەی چەند سەدەی رابردوودا وشەی "خەڵك" شابەیتی زۆرێك لە قوتابخانە گرنگە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانی مرۆ بووە و نامیلكە و كتێبی زۆر لەم بارەوە نووسراون. ئێستا شاعێری ئەم داستانەی ئێمەش ئەم وشەیە دەكاتە دوڕی سەرخەزێنەی پاشا. بەم تێبینییەوە كە دەیهەوێ بە بانگهێشتی ئەوان، برینێك لە برینە فەرامۆش كراوەكانیان وەبیر بێنێتەوە. سەرەتا نەختێ بیانخاتە پێكەنین و پاشان لە پشت ئەم پێكەنینە تاڵەوە ئەوان وریا بكاتەوە. دوو وشەی "بەدبەختی و بەدبەخت"یش وەك سەنتەری واتایی و كلیلی وشەی دیكەی ئەم بەیتە شێعرە دێنە ئەژمار كە هەر جارە بە جۆرێك لەناو دڵی ئەم بەرهەمە بەرزەدا دەردەكەون و بە جلوبەرگی جیاوازەوە خۆیان بە بەردەنگ نیشان دەدەن. لەراستیدا دەكرێ بڵێین ئەم گێڕانەوە بەیت و هۆنراوەئاسا كە بە خەڵك و چارەڕەشییەكانیانەوە دەست پێدەكات، لە هەر بەش و گۆشەیەك لە ژیانی كۆمەڵایەتی رەنج و ئازارە نەوتراوەكانیاندا دەردەكەوێت. بە چەشنێك كە هەر بەردەنگێك لە گۆشە و رەهەندی واتایی یەكەم بەیتی ئەم گێڕانەوەدا كاتێ تێدەگا كە بەتەواوەتی سەربوردەی ژیانی ئەو، یان كەسوكاری نزیكیەتی، پێدەكەنێت. سەرێك دەلەقێنێ و بەلایدا تێدەپەڕێ. بەڵام هەندێك لە خوێنەران رەهەندی یەكەم و بەرجەستەی واتایی وەلا دەنێن و دەگەنە لایەن و رەهەندەكانی دووەم و سێیەمی ئەم شێعرە. لێرەدایە كە دەكرێ بڵێین شێعری شامی بۆ هەر خوێنەرێك دەتوانێ وێستەگەیەك بێت كە بەڕادەی پانتایی زەینی سوودی لێوەربگرێ و لە خەرمانی رەنگاوڕەنگی بەرهەمەكانیدا بەڕادەی توانایی كەڵكی لێوەر بگرێت. 

لە شێعری "كرانشینی"دا بەگشتی لەگەڵ ئەو وشانە بەرەوڕووین كە پتر لە گشت هەڵگری مانای هاوار و كسپەن و هەوراز و نشێوەكان لەم گێڕانەوە ریالیستییەدا یان بەرچاو ناكەون، یان لە رۆڵی بەراورد كردندا دەست دەدەنە خۆنوێنی و دەرخستن. بە واتایەكی تر دەتوانین شامی بە گێڕەرەوەی تاڵی و چارەڕەشییەكانی گشت كۆمەڵگەی كرماشان دابنێین.

لە ئاسمانی ئەم شێعرەدا چەندین قەلەڕەش دەفڕن و لەسەرزەویش بێجگە لە ناكامی، شتێكی تر نابینین. دەكرێ بۆ بەڵگە ئاماژە بەم نموونانە بكەین و بە چنینی ئەم وشانە فەزا و دۆخی كرانشینی باشتر وێنا بكەین: بەدبەختی، خەمین، نەفرەت، سەگ، زستان، سپڵە، نۆكەر، بەچكە شەیتان، جوانەمەرگ، شەڕ و هەڵا، خەم و خەفەت، نانەجیب، قاڵی سەگ، دڵ سووتاو، ماندوویەتی، نەفام، گەور، قومار، كوشتن، لێفەشڕە، ریسوایی، خائین، شەرمەزاری، عیفریتە، گورگ، ئەم وشانە دەتوانن، رایەڵگەیەكی واتای شێعری بخوڵقێنن كە شامی گێڕەرەوەیەتی. ئەو هاوار دەكات: "دوچار دەرد پنهانم وڵمكە!" 

لە كۆڵانە تەنگەبەرەكانی ئەدەبیاتی هاوسەردەمی شاعێر لە جوغرافیای زمانی فارسیشدا بەگشتی رووبەڕووی ئەم چەشنە ریوایەتە تاڵانە دەبینەوە كە دەڵەی لە لایەنە دەروونییە واتاییەكاندا لەگەڵ ئەم شێعرە پێوەندییەكی قووڵیان هەیە. بە زمانێكی سادەتر شێعری شامی لەگەڵ حیكایەتی هاوچەرخەكانی هاوپەیوەندییەكی تایبەتی هەیە. ریوایەتێك كە "سادق چووبەك"ەكان لە چیرۆكی وەك "قەفەس" باس لە ژیان دەكەن، یان دەرویشیان لە چیرۆكی "نیازی عەلی نییە" گێڕدراونەتەوە كە هەموان خاڵێكی هاوبەشیان هەیە و هەودایەكی نەبینراو ئەم ریوایەتە زەینیانەی لەگەڵ ژان و ئازاری هاوبەشی هەژاریی كۆمەڵگە گرێ داوە. 

یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی كرانشینی، ریوایەتگەلی بچووك و پەیتاپەیتایە لەدووتوێی ریوایەتێكی قووڵ و گشتیدا. دەڵێی چەندین حیكایەتی سادە دەستیان ناوەتە ناو دەستی یەكتر هەتا ریوایەت و حیكایەتێكی دوور و درێژ ساز بكەن و بینای بەرزی هەژاری و دەستەنگیی لە شێعری شامی بە جوانترین شێواز هەڵبكەن. ئەم بەرهەمە سەرەتا بە ناساندنی هۆنەرەوە دەست پێدەكات:
بەندە یەی نەفەر كرانشینم
چیو عەزیز مردی دایم غەمینم
نە خارج مەزەب، نە جوداس دینم
ئەر دەواد گیراس بكەر نفرینم
بەشكەم لەی دنیا دیتر نەمینم
راحەت بووم وەدەس كرانشینی... 

"واتە ئەمن كەسێكی كرێچیم، كە چەشنی كەسێك كە ئازیزی مردبێت، هەموو كات خەم و ئازار هاوڕێمە. هاودین و مەزهەبی ئەم خەڵكەم. ئەگەر دوعا و نزات كاریگەرە، نەفرینم بكە هەتا لەمە زیاتر زیندوو نەمێنم و لەدەستی كرێچێتی ئاسوودە بم." دیوانی شامی كرماشانی، لاپەڕە ١٤.

گێڕەرەوەی ئەم بەرهەمە چریكەیە لە هەر بەشێكیدا گۆشەیەك لە زەینی خۆی بۆ بەردەنگ دەخاتەڕوو و هەتا كۆتایی شێعرەكە هەموو لایەن و رەهەندەكانی ژیانی شاعێر بۆ بەردەنگ و خوێنەر دەخاتەڕوو و ئەمەش كرانەوەی رۆچنەگەلێكی جیاوازه بەڕووی خوێنەر و ئەو تەمومژە خەماویانەدا كە لە هەر گۆشەیەك نیشتووە، ئەمانە بە تەنزێكی رەوان وێنا كراون، بە چەشنێك كە خوێنەر لە كۆتایی هەر بەشێكدا، بەوپەڕی شەوقەوە چاوەكانی بەدوای بەشەكانی دیكەدا دەگێڕێت، هەتا پتر لە لایەنە شاراوەكانی ئەم چەشنە ژیانه بكۆڵێتەوە. گێڕەرەوەی ئەم بەرهەمە هەرچەند لە نیعمەتی بینایی بێبەش بووە، بەڵام لە دووتوێی ئەم شێعرەدا رووناكیی زەین‌ دەبینین. 

كەڵك وەرگرتن لە ئیدیۆم و مەتەڵ، یەكێكی تر لە لایەنە بەهێزەكانی داهێنانی شاعێرە كە بە سوود وەرگرتنی بەجێ لەم توخمە زمانی و فەرهەنگییانە، باشتر لە دڵی خوێنەردا جێی خۆی بكاتەوە. مەتەڵە فۆلكلۆری و جەماوەرپەسەندە كوردییەكان كە پتر لە گشت، هەڵگری لایەنی جوانیناسانەی تەنزی تاڵ و شیرینن، بەشێك لە هونەرەكانی گێڕەرەوه لەم شێعرەدا پێك دەهێنن. بۆ وێنە: ((توای بزانی، سەگ وەحاڵم نەو) "دیوانی شامی كرماشانی ل ١٤" یان ((چوو پشی لە شوون بوی پیاز داخ))، "دیوانی شامی كرماشانی، ل ٢٢" 

دەربڕینی ئەم شێعرە لەگەڵ دەربڕین و فۆنەتیكی خەڵكی كۆڵان و بازاڕدا دێتەوە. لەم بەرهەمەدا، هیچ كەلامێكی لەخۆبایی و خۆبەزلزانانە لە شامی بەدی ناكەین و ئەمەش دەتوانێ یەكێك لەو هۆیانە بێت كە ئەم بەرهەمەی لە زەینی خوێنەردا بە هەرمانی هێشتۆتەوە.‌ ئەو پلە و پیشانەی كە لە شێعری كرانشینیدا كەوتوونەتە بەرچاوی شاعێر، پیشەگەلێكن لە ئاستی زۆر نزمدا:
(ژنم "جاڕوو كیش" خوەم "قاپچی دەرم"
لە فەسڵ زمسان "وەفر پاك كەرم")
میوانەكانی شاعێریش كەسانێكی تایبەتن. "كوێخا بەسات" میوانێكی ناسراوە بۆ شامی كە لە بوونە میوانی لە ماڵەكەی خۆی ناڕازییە و تەنانەت لەو دیاریەش كە لەگەڵ خۆی دەیهێنێ، نیگەرانە: 
ئەگەرچی كەڵەشێر سۆقاتییەكی چەورە، بەڵام تەنانەت ئەم سۆقاتی و دیارییەش، لەباتی خۆشحاڵ كردنی شاعێر دەبنە هۆی نیگەرانی. دەنگی كەڵەشێر دەبێتە هۆی ناڕەزایەتیی خاوەن ماڵ و ئەم ئێعترازەش، خەم و ئازارێكی تری بۆ بەدیاری دەهێنێ. وەك دەڵێن: "هەر جارەو خەمێكی نوێی بەدیاری بۆ دێت". ئەم خەمە یەك لەدوای یەكانە شامی پەلكێشی ئێعترازێكی تر دەكەن و دەڵێت:
"قەڵبم چوو كوورەی حەداد مەدی جووش
وەدەس دنیا و خەلق خاك فرووش
دنیا زندانە ئەڕا اهل هوش
ئایەم نەبایە كەمتر بوو وە مووش
ئەویش جا دیرێ وەنا پەڕ و پووش

مووش نە كرا دەی، نە كرا سینی.)) "دیوانی شامی كرماشانی، ل ٢٥"
لە بەشی دواتردا بە "پێشبینیی ئاسمان"یش ناڕازییە و لە ئاسمانەكان بۆ ریشە و هەوێنی هەژاری و دەستەنگییەكانی دەگەڕێت. لەوانەیە بەڵگەیەك بێت بۆ راستیی ئەم باوەڕە رەشۆكییە كە: "هەر كەسە كە لەدایك دەبێت، لە ئاسمانیش ئەستێرەیەك لەگەڵی لەدایك دەبێ كە هەموو كامەرانی و چارەڕەشییەكانی دەست نیشان دەكات".

بەهەرحاڵ شێعری شامی سەرەڕای فرەچەشنی و فرەڕەهەندیی، دەكرێ هەموو كات وەك "ململانێی پێكەنینی تاڵ و گریانی شیرین" لێی بڕوانین. ململانێیەك كە لە ژیانی من و ئێوه كە‌ لەم جوغرافیا هەرمانەدا هەیە وانە و سەرمەشقی شەوانەی هەموومانە.

سەرچاوەكان:

نقد ادبی، سیروس شمیسا، تهران، نشر میترا، چاپی دووەم، ١٣٨٨
چەپكە گوڵ، شامی كرمانشاهی، تهران، ئانا، مهاباد، موساسیر، ١٣٨٩
رئالیسم، محمود دهقان، تهران، الیاس، چاپ اول، ١٣٧٢

 

ج. ئەلف
و: شەریف فەلاح